Arkiva

Universi Nr. IV

Universi Nr. III

Universi Nr. II

Universi Nr. I

Vlera e dorëshkrimeve orientale për traditën historike dhe kulturore shqiptare

Dr. Ramiz Zekaj

        Në kuadrin e bashkëpunimit ndërmjet institucioneve shkencore të Republikës së Shqipërisë dhe Republikës Turke, Universiteti Gazi në Ankara dhe Arkivi Qendror i Shtetit Shqiptar sipas projektit të Prof. Dr. Riza Ayhan, përgatitur nga Prof. Dr. Gryasettin  Aytas dhe Dr. Haci Yilmaz nën drejtimin e Prof. Dr. Alendar Yalçin dhe Prof. Dr. Shaban Sinanit kohët e fudit botuan: “Katalogu i dorëshkrimeve Osmane në Arkivat e Shqipërisë” që përbën një kontribut të çmueshëm, jo vetëm për të bërë të njohura vlerat arkivore të ruajtura në Shqipëri, por edhe për pasurimin e bibliografisë së fondit botëror të letërsisë fetare e laike të periudhës Osmane, të krijuar në hapësirën e Perandorisë Osmane e jashtë saj.

Fakti që në arkivat tona ruhen koleksionë të rëndësishme dokumentesh në gjuhët orientale: osmanisht, arabisht, persisht, shpjegohet se gjatë më shumë se katër shekujsh Shqipëria sikurse pjesa më e madhe e Gadishullit Ballkanik, ishte pjesë e Perandorisë Osmane.  Gjuha zyrtare e administratës, e institucioneve fetare dhe kulturore e së cilës ishte gjuha osmane që ngërthen në vetvete edhe elemente nga arabishtja dhe persishtja. Këto të fundit patën përhapje jo të vogël sepse shumë intekektualë të asaj kohe kishin kryer studimet në ato vende, por edhe shumë shqiptarë të tjerë në ato vende kishin kaluar një pjesë të mirë të jetës së tyre si ushtarakë apo nëpunës të shkallëve të ndryshme.

Në pasurinë kulturore që ne trashëgojmë pati një ndikim të fuqishëm edhe politika tolerante që praktikoi shteti islam ndaj kulturës dhe besimit të shoqërive të ndryshme në Ballkan, që më së shumti ndikoi në hapësirën mbarëshqiptare. Këtë e vërteton fakti se përveç shumë personaliteteve ushtarake dhe politike me origjinë shqiptare që kanë luajtur një rol të rëndësishëm në jetën e shtetit osman, janë të shumtë edhe ata shqiptarë që kanë bërë emër në shkencë, art dhe kulturë.

Është i njohur fakti se që nga periudha e sulltan Bajazitit të dytë një pjesë e konsiderueshme e sadrazemëve dhe vezirëve të Perandorisë kanë qenë shqiptarë, gjë që ka sjellë një afrim shpirtëror të natyrshëm ndërmjet popullit Shqiptar dhe atij turk

Tani le t’i kthehemi shqyrtimit të katalogut për të cilin po flasim: Ai përmban 261 dorëshkrime të shkruara në turqisht, 200 në arabisht dhe 34 të tjera në persisht. Në katalog përfshihen 38 dorëshkrime të panjohura më parë që nuk figurojnë në asnjë katalog ndërkombëtar, gjë që e rrit edhe më shumë rëndësinë e këtij botimi. Nga ana tjetër, botimi i librit në gjuhët turke, shqipe dhe angleze krijon mundësinë e përdorimit nga studiues të huaj dhe vendas.

Fillimet e dokumenteve në gjuhët orientale në Shqipëri i përkasin fillimit të shek.XV para pushtimit osman. Për nga përmbajtja ndërmjet tyre gjenden pothuajse të gjitha llojet e dokumenteve administrative, duke filluar prej fermaneve sulltanorë, deri tek sixhilet e sherijeve të qyteteve kryesore, që kanë qenë qendrat territoriale të Perandorisë, deri te dorëshkrimet e veprave origjinale të personaliteteve të jetës kulturore dhe fetare. Të një rëndësie jo më pak të veçantë janë edhe regjistrat kadastrorë për të gjithë hapësirën shqiptare si dëshmitare e shtrirjes territoriale të shqiptarëve në trevat ballkanike. Në arkivat tona janë ruajtur dokumente të rëndësishme, jo vetëm për ne e për të gjitha viset ku shtrihej Perandoria Osmane, për frymën që ka mbizotëruar në marrëdhëniet ndërmjet popujve të saj, por edhe me historinë e shkrimeve të vjetra dhe veçanërisht të shkrimeve të shenjta.

Për të lehtësuar punën e studiuesve, përgatitësit e botimit, i kategorizojnë materialet në tre grupe si më poshtë:

• Sixhilet e sherijeve të qyteteve
• Dokumentet me rëndësi historike kombëtare dhe lidhjet e Shqipërisë me pushtetin Perandorak
• Dorëshkrime të veprave të pabotuara në osmanisht, turqisht, arabisht dhe persisht

Në grupin e parë, vendin e parë e zë “Sixhilati i sherijes së Beratit” me mbi 210 vëllime që përmbajnë materiale me kohështrirje katër shekuj radhazi duke filluar nga viti 1603. Sixhilet kanë karakterin e regjistrit dhe përmbajnë të dhëna të rëndësishme për vendimet e pushtetit zyrtar dhe sidomos vendimet e drejtësisë.

Në “Sixhilatin e sherijes së Beratit” gjendet një prej kronikave më të pasura, me të dhëna enciklopedike, që pasqyrojnë zhvillimet që kanë ndodhur në Shqipëri dhe në Rumeli, madje edhe më gjerë nga Besarabia deri në Gjibraltar.

“Sixhilati i sherijes së Beratit”, është burim të dhënash, jo vetëm i funksionimit të çdo hallke të administratës së kohës deri në luftërat dhe paqet , kryengritjet dhe përfundimet e tyre, por edhe për vitet e bollëkut dhe ato të zisë, për tërmetet dhe dukuritë natyrore të pazakonshme, për epidemitë marrëzitë, mrekullitë dhe çuditë e kohës. Të dhënat për strukturën e popullsisë dhe për pronat, vazhdojnë të shërbejnë edhe sot për të drejtën e trashëgimisë.

Dëshmitë e kronikës politike, shoqërore, zakonore, natyrore dhe të tjera që përmban “Sixhilati i sherijes së Beratit” kanë vlerën e një “banke të dhënash” për marrëdhëniet e Shqipërisë me vendet ballkanike, por edhe me Venedikun, Austrohungarinë, Vllahinë, Egjiptin, Rusinë, Holandën, Anglinë, Belgjikën etj.

Nga Berati trashëgojmë edhe një regjistër tjetër me të dhëna për tarikatet dhe tregëtinë, që zë fill nga viti 1756 dhe vazhdoi për 30 vjet në vijim dhe që përmban shënime për 454 argumente-tema ngjarjesh për qytetin e Beratit.

Në koleksionin e sixhelateve të sherijeve, bën pjesë edhe ai i Shkodrës, Elbasanit dhe i Tiranës, ku ndërmjet të tjerash spikat paraqitja e autoritetit të normave të sherijatit në rregulimin juridik të jetës së vendit.

 Nga studimi i këtyre materialeve del në pah, që shpesh e drejta e shenjtë e sheriatit përputhet me të drejtën etno-zakonore vendase, madje për këtë qëllim Porta e Lartë kishte themeluar në Shkodër një institucion të veçantë të quajtur “xhibal”.

Në grupin e dytë të dokumenteve osmane me rëndësi historike, janë ato që dëshmojnë për lidhjen e trevave shqiptare me pushtetin qendror perandorak. Koleksioni i fermaneve origjinale të sulltanëve, fillon me katër fermanet e sulltan Bajazitit, ku urdhërohet njohja e zotërimeve të Iljaz bej Mirahorit (Korçës) të vitit 1484, që mbahen si aktet e themelimit të këtij qyteti.

Siç edhe kuptohet, këto dokumente janë një dëshmi e pakundërshtueshme e autoktonisë së trevës së Korçës, ndaj së cilës qarqe të caktuara antishqiptare vazhdojnë të kenë pretendime absurde.

Po ashtu të rëndësishme janë fermanet sulltanore në të cilat shprehet qëndrimi i Portës ndaj fesë dhe faltoreve, veçanërisht ndaj fesë dhe faltoreve të të krishterëve. Megjithëse Perandoria Osmane ishte një shtet teokratik, megjithëse një pjesë e mirë e popullsisë ballkanase u islamizua, përmbajtja e këtyre fermaneve tregon më së miri kujdesin e Portës së Lartë për mbrojtjen e pronës së të krishterëve dhe të institucioneve të tyre të kultit, gjë që tregon se pikëpamja dominuese që historiografia jonë ka mbajtur deri tani lidhur me islamizimin e dhunshëm të popujve të Ballkanit, është e gabuar. Në këta fermanë gjenden mjaft të dhëna mbi rrugën e formimit të atij që kohët e fundit quhet “muslimanizëm europian”, si dhe për lidhjen e pushtetit me besimin.

Rreth 50 fermane janë nënshkruar drejtpërdrejt prej perandorëve osmanë duke mos llogaritur dhjetëra të tjerë të kopjuar prej kadinjve. Vlerat e fermaneve janë shumëplanëshe dhe prej tyre mund të nxirren mjaft të dhëna për vendin dhe për rolin e shqiptarëve në qeverisjen perandorake qendrore dhe lokale.

Në grupin e tretë të dokumenteve, bëjnë pjesë rreth 500 vepra mbetura në dorëshkrime të pabotuara, me përmbajtje letrare, shkencore, fetare, kulturore, arsimore që zënë fill nga viti 1403 e në vijim, disa prej të cilave e ruajnë ende vlerën e botimit.

Këto dorëshkrime nuk janë krijime zyrtarësh, nuk kanë lidhje me funksionimin e shtetit, por janë krijime individësh të ditur apo të talentuar, të shkruara për t’u botuar. Studimi i këtyre dorëshkrimeve ndihmon në krijimin e një parafytyrimi të vërtetë të zhvillimit të kulturës turke, perse dhe arabe si dhe të ndikimit që ato kanë pasur në kulturën ballkanike në përgjithësi dhe asaj shqiptare në veçanti.

Specialistët, disa prej këtyre veprave i konsiderojnë si vlera që pasurojnë listën botërore të dorëshkrimeve më të hershme të letërsisë së krijuar ose përkthyer në këtë gjuhë. Fakti  që një pasuri e tillë kulturore gjendet  në një vend që gjeografikisht ishte periferi e Perandorisë tregon se Shqipëria  nuk qe e tillë në lëmin kulturor, madje qe e favorizuar edhe për një fakt tjetër; sepse ajo qe në kontakt të vazhdueshëm edhe me kulturën perëndimore me të cilën merrte dhe jepte po aq sa edhe me atë lindore.     

Në Shqipërinë e periudhës osmane u krijua një aristokraci vendëse, një elitë kulturore, e cila kishte nevojë të ushqehej me ajkën e kulturës të gjuhëve kryesore të Perandorisë, për të shpërthyer më tej me vepra të shkruara prej vetë atyre në gjuhët e kulturës, por edhe në gjuhën shqipe me shkronja të gjuhëve orientale (bejtexhinjtë) që sot emërtohet me termin Alhamiada. Veprat e “Alhamiadës” kanë një rëndësi jo të vogël për kulturën shqiptare, por fatkeqësisht deri më sot ajo nuk është studiuar dhe vlerësuar sa dhe si duhet.

Fakti që shkolla shqiptare e arkitekturës me personalitete të tlla të mëdha, si arkitekt Sinani, arkitekt Kasemi e të tjerë la gjurmë të shkëlqyera që nga Ballkani deri në Indi, vlen për të vërtetuar edhe një herë se Shqipëria në kuptimin gjeokulturor nuk ishte periferi.

Megjithëse një pjesë e mirë e autorëve të dorëshkrimeve në gjuhët orientale që ruhen në arkivat e Shqipërisë janë të kombësive të ndryshme, ato kanë qenë pronë e shkollave apo faltoreve të vendit tonë, ku kishte njerëz të shkolluar. Këta njerëz të ditur, në mjediset e tyre vetiake larg qendrave të mëdha, i lexonin, meditonin, mbanin shënime, përkthenin, shkruanin dhe i linin në dorë të sigurt këto “testamente të të diturve”, ku përcillej dituria, morali, vlera letrare dhe arsyeja njerëzore.

Prania e kaq shumë dorëshkrimeve në Arkivin Qendror të Shtetit, të bën të mendosh se hapësira shqiptare me gjithë trazimet e vazhdueshme që ka pësuar gjatë historisë së saj, i ka vlerësuar, i ka ruajtur këto vlera të rralla, duke treguar edhe njëherë nivelin kulturor të saj.

Në fondin e dorëshkrimeve orientale të AQSH-së, ka jetëshkrime origjinale kushtuar jetës së profetit Muhamed, interpretime kur’anore, vepra kushtuar disa figurave të tjera të mendimit islam si Ebu Bekri, të shenjtorëve bektashiane, rregulla për funksionimin e bashkësive fetare etj.

Përveç vlerave të mëdha që mbartin në brendinë e tyre këto dorëshkrime dhe fermane veçanërisht ato sulltanore në përgjithësi janë të përsosura nga pikëpamja stilistike dhe me një elegancë të rrallë artistike në të shkruar.

Larmisë së madhe të fushave që prekin dorëshkrimet orientale të AQSH-së i shtohet edhe gjeografia e autorëve shqiptarë të tyre, që i përket të gjitha trevave etnike e deri në Atikën e banuar prej arvanitasve. Po e përfundojmë këtë shkrim të shkurtër për t’i bërë jehonë një botimi me vlera për fondin e dorëshkrimeve orientale në AQSH, fond që me përmbajtjen e tij, shërbeu si një argument më shumë, për t’u dhënë të drejtë protagonistëve të Rilindjes Europiane, të cilët kishin si slogan të qëllimeve idealiste të tyre proverbin “Lux ex oriente” – Dritë prej Lindjes.