Arkiva

Universi Nr. IV

Universi Nr. III

Universi Nr. II

Universi Nr. I

Poeti që u këndoi me aq frymëzim shqiptarëve, Xhorxh Gordon Bajroni

- Në 180 vjetorin e vdekjes së Bajronit -

 Prof. Dr. Myzafer Xhaxhiu

         Xhorxh Gorgon Bajroni lindi në vitin 1788. Ai rridhte nga një familje fisnike e lashtë, shkëlqimi i dikurshëm i së cilës kishte nisur tashmë të zbehej.

            Rruga e krijimtarisë letrare të Bajronit e mbrojtur me mendimet dhe idealet përparimtare, e çoi atë në një konflikt të papajtueshëm me shtetin politik dhe klasat sunduese, të cilat shikonin te ai, siç janë shprehur biografët e tij, “flamurtarin e paepur të protestës kundër çdo lloj shtypjeje dhe padrejtësie, mbrojtësin e flaktë të lëvizjeve nacionalçlirimtare të kombeve të robëruar dhe të shtypur”:

                                    Për mendje dhe liri luftoj si burrë,

Jo veç me fjalë, por edhe me punë,

Me ç’është e keqe nuk pajtohem kurrë,

Çka shtypje lind, skllavëri dhe dhunë.

(Përkth. M.Xh.)

shkruan poeti në një nga poezitë e tij. Ende në moshën nëntëmbëdhjetë vjeçare, poeti do të nisë të shkruajë një varg vjershash lirike si “Mallkimi i Minervës”, “Vajza që qan”, ‘Ti i dhe fund udhës së jetës, o hero” etj, të cilat përshkohen nga patosi i luftës për një jetë të denjë njerëzore.

         Lavdia e tij kaloi nëpër një rrugë plot vështirësi dhe mundime. S’ka pasur në letërsinë angleze, e madje dhe në asnjë vend tjetër të Evropës, poet, artist, krijues të vlerave të mëdha shpirtërore, jeta e të cilit të jetë plagosur rëndë nga shpifje, nga përndjekje poshtëruese psikologjike, nga ana e qarqeve sunduese, siç rrodhi ajo e poetit më të madh anglez Xhorxh Gordon Bajronit.

         Tërbimi dhe urrejtja ndaj tij s’njohu kufi, sidomos kur poeti, me cilësinë e par-it të Anglisë, anëtar i Dhomës së Lartë të Lordëve, mbajti fjalën e tij të famshme  kundër ligjit që dënonte me vdekje punëtorët luditë që shkatërronin maqinat në fabrikat ku punonin.[1]

         Kjo ndodhi në 27 shkurt 1812, pas kthimt të poetit nga udhëtimi i tij i parë jashtë atdheut.

         Fjalimi i dytë i poetit në Dhomën e Lordëve ishte në mbrojtje të popullit të shtypur të Irlandës. Me kalimin e kohës ai u bind se debatet në parlament ishin të padobishme, ndaj dhe hoqi dorë nga pjesëmarrja në to. Por luftën në mbrojtje të së vërtetës dhe drejtësisë do ta vazhdojë me armën e vargjeve të tij. Ai do të shkruajë tani një sërë vjershash politike: “Vargje drejtuar zonjës që psherëtin”, “Vargje me rastin e vizitës mbretërore në një kriptë” (vend i shenjtë), “Këngë për luditët” etj, të cilat nuk mundën të botohen në të gjallë të poetit. Duke dashur të bëjë të njohur sa më gjerë ndikimin shoqëror të protestës së tij, Bajroni boton në gazeta dhe revista të krahut radikal vargje satirike dhe epigrame.

         Në fakt poeti filloi të shkruajë shumë herët. Ende student në Haarou, botoi në vitin 1807 “Orët e kohës së lirë”, seri të poezive origjnale dhe të përkthyera një vit më vonë; më 1808 boton “Bardët anglezë dhe kritikët skocezë”. Në këtë përmbledhje Bajroni, me një satirë therëse fshikullon  ato qarqe poetësh që i pritën keq poezitë e tij të para. Që me këtë vepër nisën të ngjizen pikpamjet estetike të poetit, për t’u shpalosur edhe më gjerë në fragmente nga Horaci.

         I ndodhur në një realitet të zymtë politik e shoqëror të Anglisë së fillimit të shekullit XIX duke mos pasur asnjë shkëndijë shprese për të dalë në një hapësirë, ku dielli do të davariste mjegullnajën e rëndë dhe të zymtë që rëndonte mbi atdheun e tij, djaloshi Bajron, që në bangat e shkollës në Haarou, kërkonte përgjigje për shqetësimet e tij në librat e autorëve antikë, në traktatet e Mesjetës dhe të Rilindjes evropiane, ku shpaloseshin teori utopike për ndërtimin e një shoqërie të lumtur.

         Me këto shqetësime të karakterit filozofiko-social u ndërthurën dhe rrethana personale, në të cilat jeta e poetit u plagos rëndë, jo vetëm nga grupe të caktuara shoqërore, por edhe nga njerëz të afërt të familjes.

Gjendja shpirtërore e poetit u rëndua kaq shumë sa ai vendosi të largohet nga atdheu dhe të shtegtojë nëpër vende egzotike për të njohur atë botë të pamolepsur që do t’i jepte atij qetësinë e shpirtit. Ai ikën se Anglia borgjeze e mohoi birin e saj që i dha aq lavdi.

Mikut të tij, poetit Tomas Mur (1779-1852) Bajroni i shkruante: “Tërë bota dhe ime shoqe kanë shtrënguar radhët dhe janë bërë një kundër meje, por nuk do të më shtypin dot. Asnjëherë nuk e kam ndjerë veten kaq të trishtuar për të tanishmen dhe kaq pa shpresë për të ardhmen… Por nuk do të jepem… megjithëse nuk di ç’të bëj me veten time dhe nga t’ia mbaj”. (Veprat e Lord Bajronit. Letra dhe ditari. R. Protero. N.J. 1902).

Tërë filozofia sociale dhe etike e shprehur në veprën letrare (në poezi të veçanta, në poemat e Lindjes, në dramat, në satirë- “Shekulli i bronxtë”, në romanin në vargje –“Don Zhuani”- në letrat dhe ditarin e poetit) të frymëzuara me ndjenjën flakëruese të revoltës dhe te demaskimit ndaj politikës reaksionare, antipopullore, ndaj padrejtësive dhe shtypjes sociale, mbart një notë të theksuar pesimizmi dhe melankolie, çka dhe u sintetizua në atë që u quajt me termin “Bajronizëm”, i cili “pati një shtrirje të gjerë shoqërore jo vetëm te letrarët dhe prozatorë apo poetë, por edhe te masa e lexuesve që u ndikuan  prej kësaj prirjeje filozofike...” (Afrim Karagjozi, Bajroni anglisht dhe shqip, T. 1997).

Bajroni, me veprën e tij letrare, i frymëzuar nga ideale të larta humane përparimtare, ndikoi ndjeshëm në zhvillimin e poezisë angleze, amerikane, franceze, gjermane, ruse. Veç kësaj, parimet estetike që ndoqi poeti në krijimtarinë e tij letrare, shtruan rrugën drejt asaj letërsie të madhe realiste që lulëzoi aty nga mesi i shekullit XIX.Bajroni kërkoi në art pasqyrimin me vërtetësi të realiteti, qoftë atëhere kur ky është në kundërshtim me pikëpamjet vetjake të shkrimtarit, mbrojtjen në art të interesave jetike të popullit, jo vetëm me pendë, por edhe me armë. “Për fatin e klasave të ulta unë ndonjëherë interpretoj Xhon Bullin[2] me mendje të kthjellët, dhe, si të thuash, gjaku më zien nëse vërej dhunën dhe arbitraritetin  e tiranëve” (Don Zhuani). “Ai që përpiqet për popullin, në fakt mund të jetë i varfër, por ai është i lirë” – shkruan poeti. Këtë parim estetik krijues Bajroni e ka vënë në gojën e poetit të madh italian Dante, në shkrimin “Profecia e Dantes”. Në poezinë “Ti e mbylle rrugën e jetës tënde, o hero!” poeti do të të thërriste me krenari dhe dhimbje bashkë:

                                                Populli yt i lirë e jo nën zgjedhë,

S’do mundë kurrë ty të harrojë.

Ti re, por gjaku yt prore do të rrjedhë

Në tokë jo, por në venat tona,

Heroizmi yt tek ne do frymëzojë

Guxim të flaktë siç e kërkon ALBIONA!

(Përkth. M. Xh.)   

Në verën e vitit 1809, Bajroni niset për të bërë udhëtimin e tij të parë në vendet e Lindjes. Duke braktisur atdheun, ai, ashtu si heroi i përshkruar në dy këngët e para të “çajld Haroldit”, trishtohet për njerëzit e tij të afërt, për nënën dhe motrën e tij të dashur, Augustën. Gjatë kohës së këtij shtegtimi, poeti viziton Lisbonën në Portugali, pastaj, së bashku më një nga miqtë e tij, kalon  nga jugperëndimi i Spanjës, në Gjibraltar, drejtohet për në ishullin e Maltës për të vizituar Shqipërinë, Greqinë dhe Turqinë. Frut i këtij udhëtimi janë dy këngët e para të poemës “çajld Haroldit”, e cila nuk vonoi ta bëjë poetin të njohur dhe të kurorëzuar më lavdi në tërë botën.

Bajroni, ashtu si të gjithë shkrimtarët romantikë të shekullit XIX, priret të shkojë në ato vende dhe popuj, ende të pamolepsur nga qytetërimi i brejtur nga krimbi borgjez, për të thithur me plot gjoksin erën e lirë të atyre vendeve ekzotike, kaq tërheqëse për evropianët kureshtarë. Edhe Naimi ynë i madh do t’i drejtohet unit poetik të arratiset nga qyteti plot zhurmë e thashetheme për të marrë fushat dhe malet.

Megjithëse jeta në atdhe s’i pat sjellë ndonjë gëzim, dhe as ushqen ndonjë shpresë për të ardhmen, duke u dhënë lamtumirën viseve ku lindi, aq e dhimbsur, aq e dashur, por zhduket dalngadalë, dielli po perëndon për t’i hapur rrugën natës.

Kur nesër rishtaz ai diell

Do lindë me shkëlqim

Do përshëndesim det e qiell,

Po jo atdheun tim.

Në vatrën time nuk ka zjarr,

Nëpër avllit e forta,    

Të kullës sime rritet bar,

Im qen po leh te porta.

Pesimizmi dhe shpresa për një të ardhme ndryshe të atdheut ndërthuren në një rrafsh kontradiktor të vakët dhe të turbullt.

Në këtë vështrim, do të thoshnim se poema madhështore “çajld harold”, ashtu si dhe poemat e Lindjes do të hapnin për poetin një botë tjetër, ku ai do të gjejë kuptimin e një jete të lirë, të virgjër, të pamolepsur nga plagët e shoqërisë, ku mbretëron shtypja dhe shfrytëzimi, të ndarë llahtarisht në të pasur dhe në të varfër, të sunduar nga despotizmi feudalo-monarkik. Qendrimi armiqësor ndaj këtij sistemi social përshkon krijimtarinë letrare të poetit në tërë qelizat e saj.

Në një strofë katërvargëshe, poeti i drejtohet princeshës Sharlot, bijës së kreut të shtetit, mbretit të ardhshëm të Anglisë, Xhorxhit IV:

Qa, o bijë nga fisi mbretëror,

Qa babën tënd, atdheun tënd ti qa,

Sikur veç me një lot të qaje babën hor,

Mjerimet që rëndojn’ mbi hallkun fukara!

(Përkth. M. Xh.)

Botimi i dy këngëve të para të “çajld Haroldit” më 1812, bëri një përshtypje shumë të madhe jo vetëm në publikun anglez, por edhe në të gjithë njerëzit përparimtarë të Europës. Sipas mendimit të përgjithshëm kritik, suksesi shumë i madh i poemës qendronte në atë që poeti preku në të “problemet më të mprehta e plot dhimbje të kohës”. Në të u pasqyruan me një forcë të madhe poetike prirjet e zhgënjimit të madh pas asgjësimit të idealeve liridashëse të revolucionit frëng. Parrullat sublime “Liri, Barazi, Vëllazërim” në praktikë u përmbysën me shtypjen e personalitetit të individit, me shpërthimin e terrorit politik dhe me luftat shkatërrimtare në shumë vende të Evropës. Bajroni, si artist novator, krijues i një lloji të ri letrar, i poemës romantike liriko-epike, me poezi të veçanta falë romantizmit aktiv me nota aty-këtu kryengritës, hapi rrugën drejt realizimit, sidomos “çajld Haroldin” ku dha, krahas bukurive ekzotike të vendeve që vizitoi, me zakonet e tyre disi të ashpra, por fisnike, dha tabllo me një realizëm tronditës të varfërisë, të prapambetjes dhe të despotizmit që sundonte në ato vise. Duke pasqyruar këto dy realitete, atë perëndimor dhe të lindor, sa të ngjashëm në thelbin e tyre social (shtypja, shfrytëzimi, të natyrës borgjeze në vendet e perëndimit dhe të natyrës feudale në Ballkan dhe në Lindjen e Afërme), po të ndryshëm në thelbin e botës shpirtërore, Bajroni në të gjitha këngët e poemës së tij kërkon përgjigje për atë pyetje të mundimshme që qendronte përpara njerëzve përparimtarë të brezit të tij: cila është arsyeja e përmbysjes së idealeve të ndritura të iluministëve?

Në këngën e parë të poemës së tij, pas një radhë arsyetimesh abstrakte mbi natyrën njerëzore, afrohet me pikpamjen e iluministëve francezë, pikpamje, sipas së cilës, e vetmja arsye absurditeti dhe padrejtësia në marrëdhëniet shoqërore të komunitetit evropian e ka burimin në injorancën, në egërsinë, në frikën, në përuljen prej skllavi. Ashtu si iluministët, Bajroni në këngën e parë të poemës mendon se vullnetin e mirë të njerëzve duhet t’i thërresim mendjes dhe të rindërtojmë mbi parimet e arsyes institucionet tanimë të vjetëruara.

Gjithsesi, hap pas hapi, në poemë, arrin në përfundimin se nuk janë arsyet subjektive ato që shkaktojnë varfërinë dhe shtypjen sociale.

Në vitin 1816 Bajroni viziton Zvicrën. Në liqenin e Gjenevës ai u takua për herë të parë me poetin e madh anglez Persi Bishi Shellin, me të cilin e lidhi një miqësi e ngushtë. Në bisedat midis tyre, Shelli ndikoi mjaft te Bajroni, duke i frymëzuar atij më tepër ndjenjë optimizmi dhe besimi në të ardhmen, mbasi kishte vënë re, në veprat e bashkëatdhetarit dhe mikut të tij, një frymë melankolie e pesimizmi.

Pas disa kohësh e lë Zvicrën dhe shkon në Itali, ku viziton Venecian dhe Ravenën. Këtu poeti u lidh ngushtë me lëvizjen e karbonarëve që kërkonin të dëbonin austriakët dhe të vendosnin një regjim demokratik. Ishte kjo një lëvizje e gjerë çlirimtare që përfshiu pothuajse tërë Italinë.

Tani e tutje në veprimtarinë krijuese të Bajronit do të ndjehet më e gjallë lufta kundër reaksionit dhe pjesëmarrja në lëvizjen çlirimtare të popujve të shtypur.

Gjatë udhëtimit të parë që poeti bëri në verën e vitit 1809, ai vizitoi edhe Shqipërinë, për të cilën kishte dëgjuar dhe lexuar në shënimet e udhëtarëve anglezë, çka dhe e frymëzoi dhe i ngacmoi dëshirën për ta parë këtë vend.

Shqipëria e befasoi poetin. Ajo i zbuloi atij një botë interesante me histori, me traditat e lashta, me doket, folklorin, me virtytet e larta të shqiptarëve, të panjohura për të deri në atë kohë. Dhe asaj do t’i këndojë më frymëzim në qindra vargje të këngës II të “çajld Haroldit”:

O Shqipëri, ku lindi Iskanderi,

Këng’ e rinisë, fanar i t’urtëve!

Dhe Iskanderi tjetër, që i dërrmoi

Përherë armiqt’ me kordhn’ e tij kreshnike...

 Shqipëria i shpalosi poetit historinë e lashtë të një populli të vogël në numër, por të madh në bëmat historike, të cilit i është dashur në shekuj të përleshet me stuhi luftrash për të mbrojtur lirinë e vet. Në këto vise duket se poeti nis të marrë frymë lirisht, të harrojë për një çast trishtimin dhe zhgënjimin nga jeta në Anglinë, së cilës i dha lamtumirën. Si me magnet, vendi i Iskanderit e tërheq poetin në thellësi të viseve të saj, nga bukuria e të cilave poeti mbetet me gojë hapur: Nga mot i zymtë, Haroldi/ Kaloi gjer në kërthisë t’Ilirisë, / Ndër male e plleje fort të madhërishëm. / N’Atikën e përmendur rrallë sheh / Lugina kaq të bukura... / Parnasi i dashur, / Megjithëse, vend klasik i shenjtëruar, / S’krahasohet dot me vise që ka ky bregdet.

Me një ton të ngritur solemn, në shumë e shumë vargje të tjerë, Bajroni u këndon bukurive të natyrës shqiptare, jetës së gjallë të blegtorëve: Të ngrysur çohen lart përpara syve, / Si amfiteatër vullkanik natyre, / Së majti djathtas, Alpet e Himarës; / Rrëzës kënga lëviz me gjë të gjallë; / Blegërijnë grigjat, rrjedhin përrenjtë, kreshtat...

Pas tërë këtij përshkrimi, poeti përfundon në një apostrof:

O Plut, ndëqoftë ferri yt si ky,

Elizit mbyllja Portën, shpirti nuk m’a do. 

Shqipëria nuk është thjesht vendi i ekzotikës, kaq i parapëlqyer nga poetët romantikë; ajo nuk e tërheq poetin aq me bukuritë e veta të mahnitëshme, me mendësinë e një izolimi të virgjërt romantik, sesa me traditat e zakonet burrëore, me virtytet, me trimërinë e dashurinë e flaktë që kanë shqiptarët për lirinë:

Të rreptë bijtë e shqipes! Po vetitë

Nuk u mungojnë; veç t’ishin më t’arrira;

Ç’armiq për vdekje, po sa miq besnikë!

Kur besa e nderi i thrret të derdhin gjakun,

Si trima turren ku t’i çojë i pari i tyre.

Në meditimet lirike të çajld Haroldit, heroit të poemës, parakalojnë çastet më të rëndësishme të historisë së shqiptarëve, që nga lashtësia deri në kohën kur ai takon Ali Pashë Tepelenën, të cilin e përshkruan me simpati të veçantë, si një burrë shteti trim, diplomat, të hollë e tepër të zgjuar. Gjithsesi, me tërë nderimin që ka për Aliun, nuk ngurron të vërë në dritën e së vërtetës historike ashpërsinë e tij si sundimtar feudal.

Një vend të veçantë u kushton poeti përshtypjeve të tij në vargjet e poemës, por edhe në shënimet e tij për virtytet e larta të shqiptarëve.  Në letrën që i dërgon së ëmës (më 12 nëntor, 1809), pasi tregon për njohjen dhe pritjen e përzemërt që Pashai i Janinës i bëri poetit, shkruan se ky bëri çmos që mysafiri i rrallë anglez ta ndjente veten të sigurtë në udhëtimet që do të bënte. “Thirri ushtarin shqiptar që më shoqëronte dhe i tha të më mbronte me çdo kusht, quhet Vasil dhe si gjithë shqiptarët është trim, kryekëput i ndershëm dhe besnik...” (Përkth. S. Luarasi). Në po këtë letër, midis kaq e kaq episodeve që vë në dukje vlerat morale të shqiptarëve, poeti shënon edhe këtë: “S’kam një javë që një kryeplak shqiptar (çdo fshat ka kryeplakun e tij), pasi na ndihmoi të dilnim prej luftanijes turke në rrezik, si na ushqeu e na mbajti në shtëpi mua dhe ata që na shoqëronin (Fleçerin) një grek dhe dy athinjotë, një prift grek dhe shokun tim Mr. Hobhousin, në asnjë mënyrë nuk deshi të pranonte shpërblimin tim... dhe kur iu luta të pranonte pak zekina (monedhë M. Xh.), m’u përgjigj: “ Dua të më duash, jo të më paguash”. Këto qenë fjalët e tij”.

Në ditarin e tij me “Shënime për “çajld Haroldin” (Përkthyer nga Skënder Luarasi, nxjerrë nga Libri “Bajroni anglisht dhe shqip” i Afrim Karagjozit) Bajroni flet se si e patën zënë “një palë ethe të forta në Morè” dhe se si, pasi thirrën mjekët duke i kërcënuar “dy arnautët e mi të mjerë më shëruan me kujdesin dhe vëmendjen që do t’i kishin dhënë nder qytetërimit”. Më tutje, në po këtë ditar Bajroni shënon: “Kur po bënim përgatitjet për t’u kthyer (në Angli, A. K.) shqiptarët e mi (që e shoqëruan poetin gjithandej e deri në Stamboll, M.Xh.) u thirrën që të merrnin pagën e tyre. Vasili e mori të tijën me një pamje të dukshme hidhërimi për largimin tim... Dërgova të thërrisnin Dervishin, por për njëfarë kohe ai nuk u gjet gjëkundi. Më në fund ai hyri. Dervishi i mori paratë, pastaj pa pritur, i përplasi ato përtokë dhe duke zënë ballin me duar doli jashtë dhomës duke qarë me hidhërim”.

Në një letër që i shkruan nënës (12 nëntor, 1809), shënon midis të tjerash: “I dua shumë shqiptarët, nuk janë të gjithë muslimanë, disa nga fiset janë të krishterë. Porse feja nuk i bën të ndryshojnë zakonet dhe sjelljet e tyre dhe se janë kaq tolerantë dhe  kaq të lirë në paragjykimet fetare”.

Syrit të poetit nuk i shpëtojnë pa hetuar edhe bukuritë somatike: “Shqiptarët në përgjithësi... kanë një pamje të hijshme (po në të njëjtin ditar).” Ndoshta janë raca më e bukur në botë nga tiparet dhe gratë e tyre dendur janë të bukura.”

Por më shumë se bukurisë fizike, poeti e “çajld Haroldi” u këndon ndjenjave dhe besnikërisë së gruas shqiptare si nënë dhe bashkëshorte:

Njëjt vetëm ia jep trupin edhe zemrën,

Atij që e ka pranuar zot e burr.

Por këto gra “... më të bukurat që kam parë ndonjëherë në shtat e në tipare” (në të njëjtën letër drejtuar së ëmës) e kalojnë jetën në një atmosferë tejet të rëndë e të mbyllur patriarkale;

Në këtë vend s’i ndihet zëri gruas:

E mbyllur s’del dot pa çarçaf dhe roje,

Mësuar në kafaz as do të dalë.

Por kjo ndrydhje e përkohshme e personalitetit, çka asaj i duket krejt e natyrshme, madje i jep krahë për ta gjetur kuptimin e jetës në dashurinë dhe dhimbsurinë tronditëse për fëmijën e saj. Ajo është:

E lumtur në detyrë amtare t’ëmbël.

Një vend të veçantë në këngën e dytë të poemës zë figura e Ali Pashë Tepelenës, sundimtar i fuqishëm feudal në Shqipërinë Jugore, themelues i Pashallëkut, faktikisht autonom të Janinës. Me tërë nderimin dhe simpatinë që ka për Ali Pashën si “burrë luftrash”, diplomat tepër të zgjuar, poeti nuk ngurron të nxjerrë në dritën e së vërtetës historike mizorinë e tij si sundimtar feudal dhe despot. Është shumë interesant dhe piktoresk përshkrimi që Bajroni i bën Ali Pashës që zë dy faqe të letrës që poeti i dërgon së ëmës nga Preveza, më 12 nëntor 1809.   

Krahas veprave, poema dhe drama, meditime poetike, roman në vargje, e lloje të ndryshme letrare, Bajroni shkroi dhe Poemat e Lindjes: “Gjauri”, “Nusja e Abidos”, “Korsari”, “Lara”, “Rrethimi i Korintit”, “Parisina”, që kapin vitet 1813-1816. Këto janë novela në vargje, heronjt e të cilave janë individë që ngrejnë krye kundër shtypjes dhe padrejtësive sociale, kundër poshtërimit të dinjitetit të njerëzve të thjeshtë e të ndershëm nga ana e pushtetarëve që orvaten të nënshtrojnë të pambrojturit për t’u mohuar të drejtën të jetojnë si njerëz dhe të marrin frymë lirisht. Poemat e Lindjes, që në shumë çka riprodhojnë frymën ideoestetike të “çajld Haroldit”, mbartin momente biografike të vetë poetit. Më shumë se prototipa janë karaktere romantike letrareske.

Nga ana kompozicionale dhe stili “Poemat e Lindjes” janë karakteristike për artin romantik. Në qendër të tyre qëndron fati i heroit me pasionet dhe vrulle të fuqishme, më shumë me natyrë instiktive se sa të vetëdijshme.

Një element i parapëlqyer te poetët romantikë është përshkrimi idilik i bukurive të peisazhit me një det blu, me pyje e lëndina të blerta. Veprimi i subjektit zakonisht s’dihet ku zhvillohet. Tipike në këtë vështrim është poema “Gjauri” e vitit 1813, shkruar në një kohë kur përshtypjet e Bajronit nga udhëtimi në Shqipëri ishin ende të freskëta.

Sipas një kumtimi të E. I. Klimenko-s me titullin “Rreth përshtypjeve shqiptare të   Bajronit” botuar në “Uçionie zapiski” të Universitetit Shtetëror të Leningradit, me Nr. 266, 1959, në poemën “Gjauri, fragment i një tregimi turk”, gjejmë elemente që na kujtojnë në shumë çka momente nga Kënga II e “çajld Haroldit” në vargjet kushtuar shqiptarëve dhe Shqipërisë.  Në fillim të poemës “Gjauri” përshkruhen brigjet e detit Egje. Mbi det dhe mbi shkëmbinjtë në breg të tij bie mbrëmja. Gjatë bregdetit rrëshqet kaikja. Tanimë ka mbaruar agjërimi i Ramazanit. Ka ardhur dita të festohet Bajrami. Flitet për murgjit në një manastir nuk dihet se ku, çka na kujton përshkrimin e manastirit Zica, jo larg Janinës, në Këngën II të “çajld Haroldit”. Saraj i Hasan Beut, siç është theksuar shpesh në shkrime studimore për Bajronin, është përshkruar nën ndikimin e përshtypjeve të poetit nga saraj i Ali Pashës në Janinë.

Subjekti i poemës “Gjauri” me pak fjalë është ky: heroi i veprës Gjauri, në shtratin e vdekjes i rrëfehet murgut. Rrëfimi i tij është i palidhur, kllapi e një njeriu që po vdes. Fragmente frazash, humbje e vetëdijes drejt shuarjes. Me shumë vështirësi mund të kapësh fillin e mendimeve të tij. Gjauri dashuronte marrëzisht Lejlanë. Po edhe kjo iu përgjigj dashurisë së tij. Gjauri ishte në kulmin e lumturisë. Por burri xheloz dhe gjakësor i Lejlasë, Hasani, e vrau atë. Gjauri i pikëlluar nga kjo ç’ndodhi së bashku me shqiptarët, miq të tij të besës, e vrau feudalin mizor, Hasanin në një grykë mali tek kalonte i ruajtur nga qehajallarët e tij. 

Gjauri me prejardhje ishte venedikas. Kjo merret vesh nga një aluzion që poeti bën për një mik që ka lënë atdheun e tij të largët përtej detit. Ai u lidh fort me shqiptarët, sepse edhe këta ishin njëlloj të përndjekur dhe të shtypur si ai. Veç asaj i çmonte dhe i nderonte shume arnautët (siç i quan poeti) për virtytet e tyre të larta, çka ndikoi ndjeshëm edhe tek ai vetë.

            Në përgjithësi heronjtë e “Poemave të Lindjes”- ngjajnë me njëri-tjetrin. Tipa të rebeluar, kryengritës, të paqetë e të pakënaqur nga mjedisi, të cilit i largohen sa më shumë. E ndjejnë veten se janë të përndjekur nga ideja e turbullt e një lloj fatalizmi në sfondin e një botë të errët armiqsore.

Këta janë heronj që lëngojnë nga ideja se shoqëria njerëzore jeton në një rend ku sundon padrejtësia, dhuna. Dhëmbjen e tyre e shpërhapin si një fatalitet në tërë universin, duke hamendësuar se kërkesat e natyrshme njerëzore nuk do të gjejnë kurrë përgjigje në marrëzinë fataliste universale.

Tërë këtë heronj bajronianë si Gjauri, Konradi, çajld Haroldi, Manfredi, etj, mbartin në qenien e tyre atë dhimbje të shekullit, që pushtoi mendjen dhe zemrën e shumë poetëve romantikë të shekullit XIX, më tipiku i të cilëve ishte Bajroni.

Poeti më i madh anglez, personaliteti i shquar i mendimit dhe i letërsisë përparimtare demokratike i romantizmit evropian, vdiq në Misolonje, në vitin 1824, në zjarrin e luftës së popullit grek për çlirimin e vendit nga pushtimi osman.

Literatura

Elizarov M..E. - Historia e letërsisë së huaj shek. XIX, Moskë, 1961

KARAGJOZI Afrim – Bajroni (Anglisht dhe Shqip), Tiranë, 1997.

Kondratjev Ju – Pjesë të zgjedhura, Moskë, 1973.

Protero R. – Veprat e Lord Bajronit. Letra dhe Ditari, Nju Jork, 1902.

Vapereau J. - Diksioneri Universal i letërsive, P. 1884