Arkiva

Universi Nr. IV

Universi Nr. III

Universi Nr. II

Universi Nr. I

FOLKLORISTIKA SHQIPTARE MIDIS DY SHEKUJVE

Prof. Dr. Agron XHAGOLLI
 

1.Folklori-identitet kombëtar

            Folklori i një kombi, si pjesë përbërëse e kulturës së tij në përgjithësi, është krijuar, ka qarkulluar dhe, në ato vende ku gjallon ende, vazhdon të jetojë e të pasurohet mbi bazën e njësisë së praktikës jetësore dhe shpirtërore të atyre mjediseve që paraqiten me një strukturë të konsiderueshme dhe relativisht të pavarur etnike dhe sociologjike. Brenda këtij kuadri të përgjithshëm mjediset shoqërore janë përcaktueset e jetës së krijimeve folklorike, ato që u kanë vënë ose jo vulën folklorike dhe kombëtare këtyre krijimeve.

            Edhe folklori, i cili përfaqëson një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë dhe të vazhdimësisë kulturore të kombit shqiptar, ka qenë dhe mbetet një nga dëshmitë e vetëqënies kombëtare, tregues i aftësive dhe i mundësive që ka pasur dhe ka populli ynë për krijimin e vlerave artistike shpirtërore. Në këtë mënyrë, folklori ynë ka shërbyer edhe si një potencial me vlera të spikatura dhe me funksione të admirueshme për krijimin e një hapësire unikale shqiptare, duke iu kundërvënë përpjekjeve asimiluese, por edhe proceseve të natyrshme vetëmënjanuese kombëtare, kudo që kanë jetuar dhe jetojnë shqiptarët. Edhe folklori, në kompleksitetin e faktorëve ndikues, ka dhënë ndihmesën e vet për të ruajtur të gjallë, për të përforcuar ndërgjegjen kombëtare dhe për të dëshmuar identitetin kombëtar shqiptar.

            Njëkohësisht, folklori me natyrën e tij të veçantë, me thelbin specifik, është një dëshmi bindëse e natyrës humane të popullit tonë, e përpjekjeve të tij për të qëndruar gjithnjë brenda territorit të vet dhe për ta ruajtur atë me çdo kusht. Nëpërmjet lëndës folklorike shihen përpjekjet për individualitet kombëtar, për liri e pavarësi, çmohet natyra përparimtare dhe demokratike e popullit shqiptar. Krijimtaria e pasur folklorike sjell edhe vlerat shpirtërore, tiparet e virtytet më të qenësishme të shqiptarëve në shekuj, ndjenjat e shijet e tyre. Kjo realizohet përmes pasqyrimit të jetës, ngjarjeve, figurave, botës ideoemocionale, psikologjisë, historisë së popullit, me mjetet e veta karakteristike dhe specifike që ka arti folklorik. Mungesa në shekuj e letërsisë dhe e arteve të kultivuara bëri që folklori të luante një rol krejt të veçantë, së fundi, duke u bërë trualli mbi të cilin lindën dhe u rritën letërsia dhe artet e kultivuara shqiptare.

            Dihet që folklori shqiptar e ka njohur relativisht vonë të drejtën dhe mundësinë e botimit. Fillimet e dokumentuara të kësaj pune i gjejmë që më 1635. Pas botimit në këtë vit nga Bardhi të një numri proverabash, janë një numër mbledhësish dhe botuesish të folklorit shqiptar, duke filluar nga gjysma e dytë e shekullit XIX, si De Rada, Z.Jubani, Th.Mitko, S.Dine, V.Prenushi etj., por edhe të huajt Hahn, Dozon, Pedersen, Mayer, etj., deri në prag të shpalljes së shtetit të pavarur shqiptar. Veprimtaria më e ngjeshur dhe më e organizuar nis pas kësaj ngjarjeje madhore për shqiptarët. Do të thoshim se është kryesisht shekulli i XIX, gjysma e dytë e tij, gjatë të cilit u bë e mundur një përhapje publike e mjaft krijimeve folklorike, të botuara nga mbledhës të ndryshëm. Sidoqoftë, edhe për periudhën kur bëjmë një pohim të tillë, janë zotëruese përpjekje sporadike, të rastësishme, nga individë, shqiptarë apo të huaj. Mund të themi se vetëm pas shpalljes së shtetit të pavarur shqiptar, veçanërisht pas vitit 1920, ka përpjekje më të organizuara dhe më masive për botime më të përgjithshme të folklorit shqiptar. Organe të ndryshme botojnë vazhdimisht krijime folklorike, hapen dhe botohen seri të tilla të rëndësishme, si: "Visaret e kombit","Prralla kombëtare", etj, gjë që tregon se krijimtaria folklorike, ndonëse me vonesë, po vihej në vendin e vet, të nevojshëm e të merituar.

            Pas Luftës II Botërore, dhe pikërisht në vitin 1947, fillon edhe puna e institucionalizuar për folklorin shqiptar. Për herë të parë në historinë tonë kombëtare, në ish Institutin e Shkencave në Tiranë, më 1947, nis punën për folklorin një sektor me 2-3 punonjës shkencorë, për t'u zgjeruar më vonë. Në vitin 1960 krijohet Instituti i Folklorit, më 1979 Instituti i Kulturës Popullore. Në Prishtinë më 1967 në Institutin Albanologjik ngrihet sektori i folklorit. Edhe në qendra të tjera, veçanërisht pranë shkollave të larta, krijohen mundësi dhe realizohen kërkime e botime folklorike të ndryshme. Të tilla gjejmë te shqiptarët në Maqedoni, në Mal të Zi, te arbëreshët në Itali, te arvanitasit në Greqi etj. Njëkohësisht, vazhdon puna individuale dhe, si rrjedhojë, grumbullohet një lëndë folklorike, në tërësi, tepër e pasur.

            2. Nostalgji dhe retrospektivë  

            Folklori, në përgjithësi, paraqitet si kulturë e kaluar dhe si kulturë e tashme. Krijimet folklorike, në intensitete të ndryshme, sipas llojeve e zhanreve, apo sipas krahinave etnofolklorike, bëjnë ende jetë të gjallë në mjediset shqiptare. Ato janë të pranishme në raste e në praktika të ndryshme, si psh., në festa e në gëzime familjare e shoqërore. Realiteti i sotëm folklorik te shqiptarët jep një tabllo të tillë: janë ruajtur dhe praktikohen një sërë krijimesh tradicionale në lloje e në zhanre të ndryshme; një pjesë e krijimeve tradicionale janë pasuruar me elemente të reja apo janë modifikuar, për arsye të natyrave të ndryshme; janë krijuar dhe vazhdojnë të krijohen një numër krijimesh të reja në lloje e në zhanre të ndryshme. Kjo situatë folklorike mbart me vete edhe problemin e ruajtjes ose jo të autenticitetit folklorik, pasi, krahas veprimit të rastësisë dhe të rregullsive folklorike, ndjehen edhe ndërhyrje të papranueshme që nuk e lenë folklorin në zhvillimin normal në rrugën e vet të zakonshme. Ky problem shtrohet jo vetëm për krijimet e reja, por edhe për ato tradicionale.

            Duhet pohuar se në mjediset shqiptare ngado ka një fond të gjallë e aktiv në lloje e në zhanre të ndryshme, që bëjnë jetë folklorike. Le të përmendim mjaft cikle nga këngët e dasmës, këngë historike, dashurie, fjalë të urta, vaje, anekdota, melodi instrumentale, valle, etj. Një numër i madh krijimesh nga lloje e zhanre të ndryshme janë bjerrur, kanë dalë nga qarkullimi i përditshëm folklorik. Përmendim, ndër të tjera, përrallat fantastike, ritualet, legjendat, këngët e punës, etj. Por, një pjesë e madhe e fondit tradicional, krahas atyre krijimeve që për shkaqe të ndryshme tashmë janë harruar plotësisht, ekziston në kujtesën e bartësve të veçantë. Në praktikën mbledhëse të folklorit gjejmë dhe krijime që kanë përzjerje të natyrave të ndryshme të realizuara nga vetë bartësit e folklorit. Kjo është një dukuri e njohur për folklorin edhe në të kaluarën. Për më tepër, ajo vazhdon edhe në ditët e sotme me përmasa edhe më të mëdha, për shkak të rrudhjes së praktikimit në lloje e në zhanre të ndryshme.

            Kërkimet folklorike në ditët tona për disa lloje e zhanre tradicionale paraqesin vështirësi të natyrave të ndryshme. Kjo ngaqë sot është e vështirë të gjesh subjekte folklorike, bartës të krijimeve tradicionale, si: përralla fantastike, legjenda, balada të plota, këngët e kreshnikëve, cikle të caktuara të epikës historike, etj., që të mund t'i regjistrosh. Një vështirësi tjetër për mbledhjen sot të folklorit lidhet me faktin se një pjesë e krijimeve tradicionale janë "vulosur" në mendjen e individëve të caktuar, ndaj regjistrimi në këso rastesh është i kushtëzuar nga kujtesa dhe predispozicioni i atij me të cilin ke mundësinë të punosh.

            Përveç këtyre rasteve, mund të themi se në praktikën e përditshme ndeshet edhe një dukuri tjetër. Krijimeve tradicionale u bëhen shtesa, shartime të pagjetura, jo në rrugën e natyrshme, por nga njerëz të caktuar, të nisur nga motive të ndryshme. Ç'është dhe më keq, ndonjëherë krijohen edhe tekste të reja për ngjarje të së kaluarës dhe, ngaqë futet në to një frymë që sjell gjer në një farë mase një realitet të shkuar, ato paraqiten si krijime autentike tradicionale. Operime të kësaj natyre janë të dëmshme, pasi dizinformojnë opinionin shkencor dhe më gjerë dhe krijojnë pështjellime. Nuk po ndalemi fare te rastet, jo të pakta, të denatyrimeve të jashtme të folklorit.

            Në të gjitha këto raste është detyrë e dorës së parë për mbledhësin, botuesin, organizatorët e veprimtarive folklorike, për transmetimet në radio e televizione të sqarojnë e të përcaktojnë vlerat e mirëfillta të çdo krijimi që regjistron apo që paraqet. Kjo arrihet duke peshuar dhe diferencuar origjinalen, autentiken nga e përshtatura, duke realizuar integrimin e faktit të sjellë në gjirin e traditës ose duke e përjashtuar atë prej saj, duke përcaktuar mjediset kulturore nga vjen ky apo ai krijim, duke zbuluar përmasat dhe realizimin konkret të përtëritshmërisë dhe të improvizimit.

            Këtë detyrë të rëndësishme, të vështirë e fisnike mund ta realizojnë me dinjitet forcat e kualifikuara shkencore, drejtues dhe organizatorë të veprimtarive folklorike që mbështeten dhe shfrytëzojnë përvojën e grumbulluar.  

                                                                         *

                                                               *                  *

            Jemi në pragfillimin e shekullit XXI. Arritjet e folkloristëve shqiptarë janë vërtet të konsiderueshme, nëse do të kemi parasysh edhe kushtet e formimit të tyre, mundësitë që ju janë krijuar për të punuar, vështirësitë me të cilat janë ndeshur, kushtet e izolimit në të cilat kanë ndjekur proceset folklorike, kufizimet shtetërore dhe politike etj. Janë krijuar, në bazë kërkimesh sistematike dhe të rastësishme, arkiva folklorikë me peshë kombëtare, siç janë ato në Institutin e Kulturës Popullore në Tiranë dhe në Institutin Albanologjik në Prishtinë, krahas arkivave të tjerë të organizuar, si psh., në universitetet e Shkupit e të Kozencës etj., dhe individuale. Ndonëse me përmasa të konsiderueshme, vetëm në fillim të shekullit XX, mbledhjet e deritanishme të folklorit kanë krijuar fondin më të përgjithshëm dhe më gjithpërfshirës të folklorit shqiptar. Kërkimet janë realizuar për lloje e për zhanre nga më të ndryshmet dhe kanë mbuluar të gjitha krahinat shqiptare. Mund të themi se vetëm në arkivin e folklorit të Institutit të Kulturës Popullore në Tiranë sot ka rreth 30.000 njësi folklorike të inçizuara, kryesisht këngë, melodi dhe më pak në prozë; rreth 1.5 milion vargje të shënuara; mbi 2.000 njësi etnokoreografike e etnomuzikore të filmuara, etj. Po kështu, arkivi i folklorit në Institutin Albalonogjik të Prishtinës ka rreth 40.000 njësi folklorike të mbledhura, në lloje e në zhanre të ndryshme.

            Me mjaft interes janë dhe botimet folklorike shqiptare. Ndonëse përgjithësisht të mbyllur e të izoluar, folkloristët shqiptarë kanë realizuar tashmë një fond të artë të fondit folklorik shqiptar. Pohimi i mësipërm mbështetet jo vetëm në anën vëllimore të lëndës folklorike të mbledhur, të kritereve më shkencore të botimeve, por dhe përsa i përket zgjerimit të botimeve edhe me përbërës të tjerë të folklorit, siç janë muzika dhe lëvizja.

Nga institucione të profilizuara e të specializuara, por edhe nga individë pasionantë apo institucione të tjera, janë realizuar mjaft botime dinjitoze dhe përfaqësuese. Përmendim vëllime të tëra në seri të tilla si ajo e prozës popullore, e epikës legjendare, epikës historike, lirikës, krahas botimeve antologjike, apo në seri të veçanta tematike, të realizuara në Tiranë dhe në Prishtinë. Po kështu, janë përftuar botime me interes nga trevat shqiptare në Maqedoni, në Mal të Zi, nga arvanitët, nga arbëreshët. Mbledhës të ndryshëm, të përkushtuar në punën fisnike të nxjerrjes në pah të folklorit shqiptar, jashtë institucioneve, në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni, Mal të Zi, Itali, Greqi, etj. , kanë botuar vëllime të tëra, me vlera të mëdha. Eshtë realizuar nëpërmjet këtyre botimeve në tërësi një ndriçim i gjerësisë e i larmisë, shtrirjes motivore e tematike të thesarit të folklorit shqiptar.

Botimet folklorike krahas rrugës tradicionale, paraqitjes së teksteve, u pasuruan me botime etnomuzikologjike dhe etnokoreografike. Pa pasur ndonjë përvojë në këto fusha, pa specializimin profesional në shkollat përkatëse, studiues të përkushtuar, me punën e tyre pasionante sollën më të plota tiparet e karakteristikat e folklorit, në natyrën e tij sinkretike. Kërkimet në terren u bënë një shkollë e madhe, në të cilën u formuan breza të ndryshëm folkloristësh.

            Gjatë këtij shekulli u hodhën edhe bazat për ndërmarrjen e hapave të para dhe të thellimit në analiza, përgjithësime dhe arritjes në përfundime nga një numër i konsiderueshëm studiuesish. Fillimet e kësaj pune në planin përshkrues shpejt u pasuan nga analiza përgjithësuese në plan krahinor, regjional, bile dhe kombëtar. Për më tepër, janë ndërmarrë edhe një numër studimesh në plan krahasues me folklorin e popujve të tjerë. Breza të tërë studiuesish, duke ndjekur fazat normale të punës, nga kërkimi dhe regjistrimi, te puna studimore, hodhën themelet dhe ngritën godinën e studimit të folklorit shqiptar. Emra të tillë, si: Faik Konica, Mit’hat Frashëri, Lef Nosi, Sotir Kolea, Kolë Kamsi, Kasem Taipi, Bernardin Palaj, Karl Gurakuqi, Donat Kurti, Qemal Haxhihasani, Anton Çeta, Zihni Sako, Keti Harito, Shefqet Pllana, Ramadan Sokoli, Demush Shala, Dhimitër Shuteriqi, Lorenc Antoni, Vangjel Lapis, Anton Bellushi, Jorgo Panojti Beniamin Kruta etj., dhe deri te të gjithë kolegët folkloristë që vazhdojnë të japin ndihmesën e vet të vyer edhe sot, do të mbeten të nderuar dhe të respektuar në historinë e folkloristikës shqiptare.

            Duke filluar nga punimet e para, të natyrës analizuese, u kalua më vonë në hartimin e teksteve mësimore të folklorit shqiptar për nivele të ndryshme të shkollave. Hyrjet studimore të mjaft veprave folklorike, u pasuan nga dhjetra monografi studimore, përmbledhje artikujsh. Arritjet studimore të folkloristikës shqiptare kanë gjetur pasqyrimin e vet në organe të ndryshme shkencore, veçanërisht në revista dhe përmbledhës të tillë shkencorë, si: "Studime filologjike", "Gjurmime albanologjike - Folklor dhe etnologji", "Kultura popullore", "Çështje të folklorit shqiptar", "Jehona", etj.

3.Vështrim kritik

            Gjithsesi, një vështrim kritik i punës së kryer deri më sot për folklorin shqiptar, krahas arritjeve, nxjerr në pah edhe një numër mangësish, vërejtjesh, dobësish. Pohimi i tyre do i shërbente përmirësimit të punës në të ardhmen.

            Do të theksonim, së pari, mosshtrirjen e punës kërkimore edhe për disa lloje folklorike të caktuara, gjë që ka sjellë dhe mosbotimin e tyre. Mjafton të përmendim se për legjendat shqiptare vëmendja nuk ka qenë e përqëndruar dhe, si rrjedhojë, në ditët e sotme, mungojnë botime shkencore përfaqësuese të këtij lloji folklorik. Arsyet e një mungese të tillë mund të shpjegohen me një numër faktorësh frenues, por, gjithsesi, fakti është kokëfortë. Ndofta është momenti i fundit që mund të shpëtohet diçka. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për krijimet folklorike me tematikë fetare, për rituale të ndryshme, folklorin dramatik, etj. Mund të thuhet në përgjithësi se nuk janë mbuluar nga kërkimet të gjitha llojet e zhanret folklorike në tërësinë, gjerësinë dhe në thellësinë e duhur.

            Së dyti, më tepër në Republikën e Shqipërisë, por pjesërisht edhe në   Kosovë, ka pasur dhe ka ndërhyrje, edhe të karakterit politik, të cilat kanë krijuar imazhin e denatyrimit të folklorit në përgjithësi. Për më keq, edhe në botime nga institucione shkencore janë përfshirë për lëndë folklorike krijime që nuk i përballin parametrat folklorikë. Kësaj gjendjeje i shtohen pastaj edhe përzierjet e kritereve shkencore të klasifikimit me kritere të tjera gjatë botimit të lëndës folklorike.

            Së treti, do të theksonim mosnjohjen nga folkloristët shqiptarë të të gjithë lëndës folklorike kudo që qarkullon ajo, në mjedise nga më të ndryshmet. Ndofta për vështirësinë financiare nuk janë bërë kërkime të mirëfillta shkencore kudo që banojnë shqiptarët dhe praktikojnë apo pasurojnë folklorin e tyre.

            Së katërti, mungojnë katalogët e llojeve të ndryshme folklorike, gjë që, ndër të tjera, do të krijonte mundësi për ndërmarrjen e studimeve të thelluara në plan krahasues. Etiketoheshin dhe etiketohen popullore dhe na përfaqësonin ngado. Edhe nëse do të ishin krijime popullore, me një sforcim nga propaganda radio-televizive, ato s'duhej të përfaqësonin folklorin shqiptar.

            Së pesti, ka munguar një metodë e saktë në kërkimin dhe në botimin e vlerave folklorike. Pyetjes se çfarë duhet regjistruar në terren, përgjithësisht folkloristët tanë i janë përgjigjur me një përzgjedhje të asaj që kanë regjistruar. Realisht pyetjes së mësipërme duhej t'i ishim përgjigjur në praktikën folklorike duke regjistruar gjithçka. Po kështu, kësaj pyetjeje në fushën e botimit, se çfarë duhet botuar, përgjigjja i është dhënë në mënyra të ndryshme. Botimet antologjike flasin për një përzgjedhje, kurse kriteri më i drejtë do të ishte botimi në korpuse masive me gjithçka të mbledhur.

            Së gjashti, organizimi i festivaleve ka qenë një praktikë e re në hapësirat shqiptare. Për herë të parë një festival folklorik në nivel më të përgjithshëm dhe më përfaqësues është zhvilluar më 1947 në Tiranë. Me kalimin e viteve këto festivale u stimuluan, ndërhyri në to dora e "mjeshtrave përpunues", që trumbetonin zhvillimin e folklorit për t'iu përgjigjur kërkesave politike të kohës dhe, si përfundim, ato ndikuan negativisht në denatyrimin artificial të folklorit, në edukimin e shijeve të detyruara dhe tepër të kultivuara. U morën modele të gatshme, fragmente dhe intonacione folklorike dhe me to u krijuan gjëra krejt të reja dhe të panjohura nga asnjë mjedis folklorik. Dalëngadalë nisi të ngrejë krye folklorizmi. Si rrjedhojë, sot përgjithësisht mungon një kuptim i drejtë dhe një diferencim i plotë midis folklorit dhe krijimtarisë popullore.

            E kuptojmë se përgjithësisht tradita në folklor është konservatore. Por, në të njejtën kohë, ajo është dhe novatore, përderisa të gjithë elementët përbërës që konkurojnë në këtë raport e mbajnë të gjallë një traditë. Ne do t'i përfshinim në folklor edhe ato elementë që janë pak më larg se modelet origjinale, por jo më tej. Për më tepër, jemi të mendimit se në këtë mënyrë dhe është zhvilluar tradicionalisht folklori.

            Së shtati, mungojnë realizime në nivele përgjithësimi, bërë mbi bazën e një klasifikimi sistematizues të lëndës folklorike në përgjithësi në përbërësit e saj. Le ta konkretizojmë idenë tonë me një lloj të caktuar folklorik.

            Flasim mjaft për këngët e kreshnikëve, për lashtësinë e tyre, origjinën përgjithësisht shqiptare etj. Por, realisht duhet pranuar se kombit tonë i jemi shumë borxhlinj. Në një kohë që për nga vlerat dhe rëndësia që kanë këto këngë mund të ishte krijuar edhe një institut i veçantë studimor, ne ende s'kemi një katalog gjithpërfshirës të këngëve të mbledhura nga cikli i këngëve të kreshnikëve, ku të reflektoheshin, të paktën, të gjitha variantet me temat e motivet e tyre. I mbledhur dhe i botuar relativisht vonë dhe jo në përgjithësi, cikli i kreshnikëve nuk është parë në tërësinë e tij, trajtesat kanë qenë të pjesshme, jo në thellësinë e gjerësinë e problematikës që ngërthen vetë cikli, herë-herë me një bazë romantike. Nëse do të ishte realizur një klasifikim sistematizues i gjithçkaje të mbledhur, kjo do të rriste objektivitetin e studimeve, do të krijonte hapësira më të gjera, mundësi diskutimi e krahasimi.

            Së teti, ka munguar dhe mungon një përgjithësim serioz teorik rreth folklorit shqiptar. Këtë mungesë nuk mund ta plotësojnë funksionalisht botimet e artikujve, përmbledhjet studimore, të monografive të shumta që tashmë janë realizuar, as edhe ndonjë tekst mësimor i çfarëdo niveli.

            Së nënti, një mangësi tjetër serioze, por dhe me pasoja në vazhdimësi, paraqet mosparaqitja siç duhet i folklorit shqiptar dhe i punimeve rreth tij në gjuhë të huaja. Mjafton të shohim përpjekjet e ethëshme që bëhen për këtë gjë në vendet fqinje, për të kuptuar dhe më mirë se sa të nevojshme paraqiten këto  publikime, kryesisht në anglisht, që do të ndriçonin për opinionin e huaj mjaft të vërteta rreth folklorit shqiptar. Këtë gjë s'do të na e bëjnë të tjerët. Vetë duhet të lëvizim.

            Së dhjeti, një mangësi të ndjeshme do të përmendim mosmbulimin e fushave studimore. Për disa lloje e zhanre të caktuara deri më sot mungojnë studime përgjithësuese si në planin letrar, ashtu dhe në atë etnomuzikor apo etnokoreografik. Mund të themi se lloje të tilla si këngët e dashurisë, ritualet, këngët e djepit, të mërgimit etj., presin studiuesit.

            4. Perspektivë

            Duke numëruar si më sipër disa mangësi e të meta të punës sonë, deri më sot, nuk mendojmë se këto janë të vetmet. Por, gjithsesi, do të pohonim se nga mbajtja parasysh e tyre do të përfitonte folklori dhe folkloristika shqiptare, në përgatitjet tona për të ecur në shekullin e ri me synime të qarta e ambicioze. Vetëm në këtë mënyrë mendojmë se do të përballeshim dhe do të barazoheshim me kolegët tanë të huaj. Për këtë është e nevojshme, sipas mendimit tonë, të mbahen parasysh dhe të realizohen gradualisht një numër detyrash. Çfarë duhet bërë më konkretisht në të ardhmen? Si duhet të vazhdojmë në shekullin që jemi futur?

            Pa pretenduar për t'u dhënë përgjigje në mënyrë shterruese këtyre pyetjeve, do të përpiqemi të sjellim përmbledhtas disa mendime, që përvoja e deritanishme na i ka përforcuar.

            Së pari, do të theksonim nevojën e bashkëpunimit dhe të bashkërendimit të punës së folkloristëve shqiptarë kudo që janë. Mendojmë se është e nevojshme që të planifikohen drejtimet themelore të punës me folklorin dhe, mbi këtë bazë, të arrihet në mirëkuptim parimor. Përcaktimi i punëve konkrete për secilin folklorist ose në grupe pune të përbashkëta do të ishte në vetvete një përqëndrim i energjive intelektuale, transmetim i përvojës së arritur dhe do të sillte rezultate. Theksojmë, në një kohë kur dhe në folkloristikë jemi të vonuar.

            Së dyti, mendojmë se është e domosdoshme të realizohet sa më parë dhe sa të jetë e mundur më saktë, klasifikimi i të gjithë lëndës folklorike shqiptare, në bazë të përvojës së deritanishme, arritjeve ndërkombëtare dhe diskutimeve të organizuara dhe të frytshme për çdo lloj e zhanër të veçantë.

            Së treti, kompjuterizimi, nëpërmjet edhe shkëmbimit të informacioneve respektive, i gjithë krijimtarisë folklorike shqiptare të botuar apo në dorëshkrime, regjistrimeve të natyrave të ndryshme.

            Së katërti, një formim teorik të kualifikuar të folkloristëve, veçanërisht të të rinjve, që kanë nevojë për specializime, për t'u përfshirë sa më parë në rrjedhat studimore bashkëkohore.

            Së pesti, hartimi i katalogëve për llojet e zhanret e veçanta. Një gjë e tillë, duke iu referuar edhe arritjeve ndërkombëtare, do të mund, jo vetëm të nxirrte në pah gjerësinë e përhapjes, thellësinë e praktikimit, por do të krijonte dhe një bazë të mirë studimore përsa i përket raporteve ndërnacionale fqinjësore dhe më gjerë në fushën e folklorit. Me një fjalë, do të hapej lirshëm dhe bindshëm studimi kompleks krahasues.

            Së gjashti, të bëhen të gjitha përpjekjet e mundshme për të realizuar kërkime sistematike kudo në mjediset shqiptare, për të grumbulluar dhe shtuar ende fondet arkivore, por edhe për paraqitjen shkencore të gjendjes reale të folklorit shqiptar në bashkëkohësi.

            Së shtati, nevojitet botimi tërësor i korpusit të folklorit shqiptar, gjë që do të bënte të mundur njohjen e plotë dhe të përgjithshme të tij. Krahas këtyre botimeve, është e domosdoshme të realizohen botime dinjitoze në gjuhë të huaj me krijime folklorike shqiptare, si dhe me studime. Botimet tona duhet të shoqërohen me aparaturën shkencore bashkëkohore, si inçizime, filmime, etj.

            Së teti, ndërkomunikimi me kolegët dhe me institucionet analoge në botë, për t'u tërhequr vëmendjen rreth folklorit shqiptar. Kjo do të bënte të mundur jo vetëm shtimin e numrit të studimeve, por do të zgjeronte së tepërmi edhe rrethin e njohësve të folklorit shqiptar. Për këtë, krahas veprimtarive ndërkombëtare, ku ne duhet të marrim pjesë dhe ta themi bindshëm fjalën tonë, është e nevojshme që të organizojmë dhe vetë, në periodicitet, një tribunë ndërkombëtare me epiqendër folklorin shqiptar, por dhe lidhjet e tij me folklorin e popujve të tjerë. Tryeza të tilla shkencore, pa paragjykime nacionaliste, do të nxirrnin më në pah ligjësitë dhe veçoritë e krijimit folklorik në përgjithësi, do të sillnin përqasje më të pranueshme dhe jo përparësi zhurmëmadhe nga faktorë subjektivë apo të rastësishëm, jo të mbështetura dhe të gjithëkohëshme.

            Së nënti, për t'u realizuar një pjesë e madhe e këtyre detyrave të së ardhmes, nuk mjafton vetëm puna e folkloristëve. Jemi të mendimit se një sensibilizim i opinionit shqiptar kudo në botë, hartimi i një strategjie kombëtare në nivel shtetëror dhe mbështetja e saj financiare do të ishin faktorë determinues.

            Perspektiva është e hapur, duhen hapa të sigurtë, mbështetje e gjithanshme...