Prof.Dr. Gazmend SHPUZA

ÇËSHTJA E ABC-SË PAS KONGRESIT TË MANASTIRIT

Me gjithë përpjekjet për rivlerësimin e Kongresit të Dibrës, në këto dhjetë vjetët e fundit, nuk është arritur ende të kapërcehen mendimet kontradiktore. Dëshmi për këtë është dhe një botim i fundit dinjitoz, siç është “Historia e popullit shqiptar, vëll. II”. [1]  Nuk mungon, madje, në ndonjë rast dhe ndonjë vlerësim negativ rreth kësaj ngjarjeje, i cili, kurrsesi nuk meriton të merret në shqyrtim.

Fakti që Kongresin e organizuan xhonturqit, debatet e ashpra të zhvilluara gjatë punimeve të tij kanë lënë të hapur shtegun për një interpretim jo të saktë të vendimeve të dala prej tij. Ende sot, edhe pse nuk thuhet shprehimisht si më parë, nuk arrijmë, që pas njerëzve që mbanin titullin bej apo pasha dhe, sidomos, pas njerëzve me çallma, të shohim përfaqësues të shquar të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Ishin pikërisht këta personalitete, të cilët mundësuan ato rezultate sa të papritura për qarqet atdhetare shqiptare dhe ca më shumë edhe të padëshiruara për vetë organizatorët xhonturq.

        Krerët e “Komitetit “Bashkim e Përparim” gabuan rëndë në llogaritë e veta, kur e caktuan Dibrën si qendër të këstij Kongresi. Tubimi i korrikut 1909 dëshmoi se Shehri jo vetëm  kishte qenë, por dhe kishte mbetur një nga vatrat më të rëndësishme të lëvizjes çlirimtare e më pas kombëtare shqiptare.

Kongresi në sajë të luftës së delegatëve atdhetarë u shpall dhe vijoi punimet si kongres thjesht shqiptar. Këtë karakter etnik të shprehur qartë gjatë gjithë punimeve si dhe në dokumentacionin e miratuar në përfundim të tij, ai e ruajti dhe pas përpjekjeve të delegatit serb të Shkupit, Elezoviç, në mbështetje dhe të përpjekjeve të autoriteteve xhonturke për ta mohuar një fakt të tillë. Në kongres, krahas turqishtes si gjuhë zyrtare e Parandorisë, u përdor dhe gjuha shqipe, çka u pasqyrua dhe në dokumentet përfundimtare të tij, të cilat u botuan në të dy gjuhët.

Emërtimi si “Kongresi kushtetues i përbashkët shqiptaro-osman” i kongresit, por dhe të gjitha punimet e tij provuan plotësisht se ai u mbajt dhe përfundoi si një kongres shqiptar. Delegatëve të mbledhur në Dibër 95 vjet më parë u shihet për të madhe se e quajtën tubimin e tyre “Kongresi kushtetues i përbashkët shqiptaro-osman”.

Po të kemi parasysh faktin që shqiptarët do të ishin të dënuar edhe për katër vjet të tjera të qëndronin në kuadër të Perandorisë Osmane, ky formulim nuk ka pse të krijojë kurrëfarë shqetësimi apo dhe keqkuptimi te studiuesit e sotshëm. Mos të harrohet se Lëvizja Kombëtare Shqiptare përballë rrezikut të copëtimit të trojeve shqiptare nga fqinjët shovinistë, vijonte t’i përmbahej programit të saj minimum për sendërtimin një herë për një herë vetëm të autonomisë së Shqipërisë dhe jo të Pavarësisë. Ato shprehnin interesin e shqiptarëve që të qëndronin të bashkuar nën Perandorinë Osmane, si nënshtetas të saj. Tani me përmbysjen e pushtetit autokrat të sulltan Abdyl Hamidit të Dytë, shpresonin të gëzonin të mirat që premtonte vendosja e regjimit parlamentar.

Ky titullim i Kongresit në vendimet e tij shpreh drejt përbërjen e delegatëve, përpjekjen për t’i kanalizuar të gjithë forcat politike shqiptare të kohës në hullinë e sendërtimit të synimeve të Lëvizjes Kombëtare. Në të sanksionohet pa mëdyshje qëndrimi i palëkundur i shqiptarëve nënshtetas osmanë, të konsideruar padrejtësisht nga shumë anë si reaksionarë, në mbështetje të kushtetutës  për vendosjen e së cilës  ata dhanë një ndihmesë të veçantë.

Duke e quajtur  tubimin e tyre “Kongresi kushtetues i përbashkët shqiptaro-osman”, delegatët shqiptarë në shumicë u ngritën mbi dallimet fetare dhe u deklaruan jo thjesht osmanë, siç kërkonte doktrina nacional-shoviniste e xhonturqve të porsaardhur në pushtet. Ata sanksionuan në këtë vendim programatik pikërisht atë që u mohohej nga sundimtarët e vjetër  dhe të rinj të Turqisë, kombësinë e përbashkët, pa dallime fetare të ngritur mbi bashkësinë e gjuhës, të territorit, të traditave historike e të vetëdijes kombëtare. Me këtë formulim ata iu kundërvunë edhe politikave teokratike mesjetare të identifikimit të fesë me kombësinë, të ndjekur  nga shtetet fqinje dhe kishat balkanike. Ajo çka po konsiderohet e metë e punës së delegatëve të Kongresit, në të vërtetë përbën një meritë të madhe në qëndrimet e tyre politike.

Kongresi i Dibrës ka meritën e madhe se ai dëshmoi katërcipërisht, që elementi shqiptar ishte nga ana demografike dhe etnike elementi mbizotërues në zotërimet osmane në Ballkan aso kohe. Kjo, jo vetëm përsa i takonte katër vilajeteve perëndimore të Rumelisë, që bënin pjesë në konceptin territorial të kërkesave kombëtare të shqiptarëve, që nga koha e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.

Platforma e Kongresit e parapërgatitur qysh më parë nga organizatorët xhonturq, u hodh poshtë nga shumica e delegatëve që në mbledhjen e parë të tij.

Si rrjedhim, Kongresi i Dibrës, sapo filloi punimet e tij, pushoi së qeni një forum xhonturk dhe u shndërrua menjëherë në arenë të ndeshjes së qarqeve atdhetare të shqiptarëve me organizatorët e tij. Për më tepër ky Kongres, në saje të guximit dhe vendosmërisë së delegatëve atdhetarë, u kthye në tribunë të zjarrtë të parashtrimit me forcë të problemeve kardinale që shqetësonin Lëvizjen Kombëtare Shqiptare. Patriotët shqiptarë nuk u mjaftuan me kaq, por mundën, gjithashtu, që në këtë tubim të sanksiononin, qoftë dhe në formë të moderuar, kërkesa që objektivisht çonin në drejtim të hapjes së rrugës për realizimin e autonomisë së Shqipërisë. Kongresi u shndërrua në një forum vendimmarrës i shqiptarëve përballë pushtetit xhonturk dhe në praninë sa autoritare po aq dhe aktive të përfaqësuesve të tij. Për këto arsye, përfaqësuesi i Komitetit xhonturk në këtë kongres Ejup Sabri Ohri, siç na njofton Haki Stërmilli dhe burime të tjera, Kongresin e Dibrës e quajti gur themeltar të “Vetëqeverimit të Shqipërisë”. Prandaj, ai kërkoi mbylljen e Kongresit, në të vërtetë, shpërndarjen e tij. Porse me këmbënguljen e delegatëve atdhetarë tubimi i vijoi punimet dhe mori vendime shumë të rëndësishme për të ardhmen e Shqipërisë.

Kërkesa të tilla si ajo që nëpunësit të dinin gjuhën dhe zakonet e vendit, futja e gjuhës shqipe në shkollat shtetërore, hapja e shkollave në gjuhën shqipe, kryerja e shërbimit ushtarak në vend nuk përbënin një fitore të vogël për Lëvizjen Kombëtare Shqiptare. Kongresi atyre iu dha një forcë vendimore me peshë shumë të madhe, sepse në të përfaqësoheshin të gjitha krahinat e vendit dhe të gjitha forcat politike shqiptare të të  gjitha krahëve. Që nga Lidhja e Prizrenit, asnjë tubim masiv i tillë i shqiptarëve në vend nuk kishte arritur t’i parashtronte kërkesa të tilla me karakter të theksuar politik autoriteteve osmane.

Atdhetarët e shquar, pjesëmarrës të këtij kongresi shfrytëzuan rastin me shumë aftësi dhe guxim për të realizuar në këtë kongres ato çka rrethet politike atdhetare shqiptare prej kohësh po përpiqeshin për t’i formuluar dhe paraqitur në mënyrë programatike në emër të popullit shqiptar.

Nga reaksioni xhonturk dhe ai shovinist ballkanas i përfaqësuar në këtë kongres, ky forum u konsiderua me shqetësim, “parlamenti i Rumelisë”. Pra, ky do të ishte parlamenti i shqiptarëve, i shumicës së popullsisë së këtyre trevave, çka e dëshmonte dhe vetë shkalla e përfaqësimit të tyre në të. Prandaj, elementët në fjalë kundërshtuan me forcë institucionalizimin e këtij tubimi, çka formalisht nuk e arritën.

Në këtë kuptim, Kongresi i Dibrës ishte një hap i ri shumë i madh përpara në parashtrimin dhe në rrugën e realizimit të të drejtave kombëtare të shqiptarëve.

Parë me këtë sy, Kongresi i Dibrës megjithëse nismën për thirrjen dhe organizimin e tij e patën xhonturqit, nuk i përligj pretendimet, të cilat nuk mungojnë dhe sot e kësaj dite, rreth tij. Sipas tyre ky kuvend, meqë nuk qe organizuar nga shqiptarët, por qenka kurdisur nga të huajt e, madje, edhe nga armiqtë e Shqipërisë, të vlerësohet negativisht siç është bërë deri vonë. Madje, qëndrime të tilla negative vërehen në ndonjë rast edhe snë ditët tona. Shqiptarët në këtë kongres nuk kanë shërbyer si mashë në duart e xhonturqve. Pra, kurrsesi nuk qëndron pretendimi që ky na qenka “kongresi i turpit”. Jo rastësisht, Dibra, pas një viti, u bë një nga objektivat e terrorit të egër të gjeneralit famëkeq Shefqet Turgut Pashës. Në fund të fundit, ekspedita ushtarake e tij kishte për synim të pengonte fillimin e vënies në jetë të vendimeve të Kongresit të Dibrës.

 Përkujtimi i nëntëdhjetë e pesëvjetorit të këtij Kongresi është një homazh plotësisht i merituar jo vetëm për atdhetarët dibranë me Vehbi Agollin në krye, të cilët dhanë ndihmesën e vet në kthesën që morën punimet e Kongresit si dhe për vendimet e rëndësishme që u morën aty. E gjithë Shqipëria nderon dhe përulet me respekt përpara atdhetarëve si Hafiz Ali Korça, Abdyl Ypi, Qenan Manastiri, të cilët qëndruan në ballë të debateve të ashpra që u zhvilluan në Kongres. Duke pasur përkrah dhe Rexhep Vokën  e Haxhi Ali Elbasanin e të tjerë, me luftën e tyre të vendosur, e bënë Kongresin e Dibrës arenë të luftës së mendimit më të përparuar atdhetar të shqiptarëve për atë kohë, kundër  qëndrimeve reaksionare dhe antishqiptare të xhonturqve dhe të elementëve turkomanë. Këta atdhetarë të mbështetur nga Dervish Hima, Ibrahim Temo, Sotir Peci, Loni Logori, Ferit Ypi, Fehim Zavalani e plot të tjerë që nuk morën pjesë drejtpërsëdrejti në mbledhjet e komisionit të ngushtë të Kongresit, bënë që kongresi të shndërrohej në tribunë luftarake për shpalosjen e kërkesave të mirëfillta politike të shqiptarëve, të kërkesave më të përparuara të rretheve atdhetare shqiptare. Me këtë rast nderohet një plejadë atdhetarësh të shquar shqiptarë, pra, jo vetëm dibranë, të fillimit të këtij shekulli. Të gjithë së bashku këta atdhetarë e shndërruan Kongresin e Dibrës në një forum të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare në të cilin u mbajtën qëndrimet dhe u morën vendimet më të avancuara dhe më me peshë të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, për periudhën pas Lidhjes së Prizrenit.

         Edhe kur u arrit te një vlerësim, përgjithësisht, pozitiv të punimeve të Kongresit të Dibrës, vlerësimi i vendimit që ai mori për çështjen e alfabetit që do të përdorej në shkolla, mbeti tërësisht negativ. Kompromisi që u pranua në këtë tubim për çështjen e alfabetit, u konsiderua një qëndrim taktik që shënonte një hap prapa jo të vogël në krahasim me vendimin e Kongresit të Manastirit. Porse analiza e thelluar e këtij vendimi në përqasje me gjendjen në vend, me vendimin e Kongresit të Manastirit dhe me ecurinë e zhvillimit të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare në të ardhmen e afërt lejon të rishikohet dhe të arrihet në përfundime të tjera.

       Analiza e vendimit të Kongresit të Dibrës për çështjen e alfabetit dëshmon katërcipërisht se nuk kemi të bëjmë me një kundërvënie ndaj vendimit të Kongresit të Manastirit. Përkundrazi, në Dibër u sanksionua një mbështetje e fuqishme e institucionalizuar në gjirin e të gjitha forcave politike shqiptare të kohës përballlë nacionalshovinistëve xhonturq në mbështetje të vendimeve të marra në Kongresin e ABC-së në Manastir.

*        *        *

Një vend të rëndësishëm në punimet e Kongresit të Dibrës zuri diskutimi i propozimit të klerikut atdhetar Hafiz Ali Korça për hapjen e shkollave shqipe e mbajtjen e tyre nga qeveria si dhe për futjen e gjuhës shqipe në shkollat shtetërore.  Ai parashtroi me vendosmëri: 

"Ndër atao fshatra ku s'ndodhen shkolla fillore medoemos të çelen edhe ndër gjithë shkollat e Shqipërisë gjuha kombëtare (nënvizimi ynë-G. Sh.) të këndohet… Megjithatë, në Shqipëri kur tërë gjuhët mësohen gjuha e jonë përse të mos mësohet?".[2] Këto deklarata bëheshin në një tubim të thirrur dhe të organizuar nga xhonturqit, në praninë e autoriteteve osmane, përfaqësuesve të Komitetit xhonturk dhe të elementëve turkomanë të cilët nuk ishin të paktë. Ai nuk u parashtrua në një rreth të ngushtë atdhetarësh shqiptarë, siç kishte qoftë edhe në një tubim shumë të rëndësishëm si Kongresi i Manastirit.

Në këto rrethana, kjo parashtresë do të shkaktonte një debat tejet të ashpër.  Një delegat i quajtur Sudi efendiu ngriti problemin e mospajtimeve midis shqiptarëve për çështjen e alfabetit. Dhe në këtë mes ai kishte parasysh, në radhë të parë, pikërisht vendimin të quajtur binjak nga Asdreni, të Kongresit të Manastirit. Deputeti i Shkodrës, Riza bej Kopliku, arriti deri aty sa të deklaronte, se nuk na duhej shqipja, se mjaftonte gjuha osmane.  I këtij mendimi ishte edhe Sadik Pasha. Përballë deklaratave të tilla myftiu i Manastirit, Rexhep Voka Tetova, u shpreh me indinjatë: "Bobo, sa turp i madh! Qysh thuhet s'na duhet gjuha kombëtare?"[3]  Ai u mbështet nga Seid Kruja, i cili deklaroi: Turqishtja nuk na volit në gojë, pasha zotin, ne do të këndojmë shqip.           

Haxhi Muhamed Vlora dhe Haxhi Ali Elbasani, duke pasur parasysh disa tekste të vëna në qarkullim aso kohe, shprehën frikën se mos mësimi i shqipes do t'i sillte dëme fesë muslimane.  Hafiz Ali Korça me fjalën e tij ndikoi pozitivisht, sidomos te Haxhi Aliu, duke krijuar bindjen se mësimi i shqipes nuk drejtohej kundër besimit islam. 

Mendimet e Hafiz Aliut u mbështetën dhe nga Abdyl Ypi, i cili foli në gjuhën shqipe. Fjala e tij u prit me duartrokitje dhe me miratimin e shumë vetave, sidomos nga delegatët Seidi, Murad Jakova, si dhe nga Jusuf bej Karahasani. Ky deklaroi me vendosmëri: "Nuk heqim dorë nga gjuha jonë".  Ishte vendosmëria e këtyre atdhetarëve që i detyroi dhe elementët e lëkundur, por dhe ata kundërshtarë të pranonin që në vendimet e Kongresit të futej dhe kërkesa për gjuhën dhe shkollat shqipe, pavarësisht nga kundërshtitë lidhur me çështjen e alfabetit. Halim Tetova, nga fundi i debatit nxorri në shesh përsëri çështjen e shkronjave, pra të alfabetit, diskutim i të cilit në këtë mbledhje u mënjanua me këmbëngulje nga delegatët që kishin parashtruar kërkesën për shkollat shqipe. 

Delegati Mustafa Arifi theksoi, se në thelb të gjithë jemi dakort, pavarësisht nga pikëpamjet e ndryshme për çështje të dorës së dytë. Dhe mbi këtë bazë, pas gjithë atyre debateve, u pranua propozimi i Hafiz Aliut.  [4]

Debatet e mësipërme lejojnë të kuptohen rrethanat tejet të vështira në të cilat ishin të detyruar të punonin atdhetarët shqiptarë. Megjithatë, ata mundën të imponoheshin dhe në mjedise fillimisht të pavolitshme si ai i Kongresit të Dibrës. Kërkesat për përdorimin e gjuhës shqipe në institucionet publike u thelluan me propozimin e Andrea Ballamaçit, i cili kërkoi që të krishterët shqiptarë dhe vllehët, të jenë të lirë të falen në gjuhët e tyre nëpër kisha. Këtë kërkesë e mbështeti në të drejtat kushtetuese që kishin siguruar, sipas tij, lirinë e gjuhës dhe të fjalës.                                              Kjo e drejtë dhe ajo e mësimit në gjuhën amtare, sipas oratorit Ballamaçi, ishte në përputhje me interesat osmane. Me këtë arsyetim kërkohej që këto shkolla t'i shkëpusnin lidhjet me kishën, nënkupto, me Patrikanën dhe të vareshin drejtpërdrejtë nga Ministria e Arsimit.[5] Në vijim, delegati bullgaro-maqedonas Vasil Shanov mbështeti Ballamaçin që lutjet të jenë të lira, të bëhen në gjuhën kombëtare. [6]                                         Megjithë kundërshtimet këmbëngulëse të disa delegatëve, Kongresi, sipas nenit të tretë të vendimeve të tij, sanksiononte: “në çdo vend të Shqipërisë të hapen shkollat e para, të dyta, tregëtare, kollegje dhe gjuh e vendit dmth.  shqipja do-e-mos do të mësohet, si dhe nër shkollat zyrtare, po menyr' e mësimit është pas dashjes të cilit do dhe e lirë.  Të prishurat e këtyre shkollave do t'i paguajnë qeverija.”  Pra, kjo kërkesë e rëndësishme e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare iu imponua nismëtarëve të Kongresit dhe elementëve turkomanë jo të paktë, që merrnin pjesë në të.                                  Vendimi i mësipërm provon qartë se delegatët atdhetarë gjatë debateve tepër të ashpra mposhtën kundërshtimet e elementëve turkomanë, qofshin dhe deputetë, për të cilët ishte e mjaftueshme gjuha osmane dhe imponuan kërkesat e tyre për hapjen e shkollave në gjuhën shqipe dhe futjen e gjuhës shqipe në shkollat shtetërore ekzistuese.                                     Duhet të kemi parasysh që në Kongres shprehimisht nuk u bë fjalë  për përdorimin e alfabetit turko-arab në mësimin e shqipes në këto shkolla. Vetë vendimet e Kongresit nuk u botuan me këtë alfabet, por me alfabetin latin të miratuar në Manastir dhe në gjuhën zyrtare të Perandorisë, në osmanisht.                                                                                Por, formulimi i kërkesës lidhur me alfabetin që do të përdorej për shkrimin e shqipes, qysh atëherë e deri në ditët tona, ka ngjallur mjaft diskutime, duke errësuar sërish vlerësimin tërësor objektiv të vendimeve që u morën në këtë tubim si dhe karakterizimin e përgjithshëm të Kongresit në tërësi. [7]

     Po të kemi parasysh ndikimin që vijonin të ruanin elementët turkomanë dhe peshën e tyre në Kongres, të siguruar me ndihmën e autoriteteve xhonturke, kjo pikë e vendimeve të Kongresit shtron detyrën që ajo të rivlerësohet. Ka vend për ta parë atë më objektivisht. Në raport me rrethanat dhe me këtë fitore duhet parë dhe mënyra e parashtrimit të çështjes së alfabetit. Zgjedhja e tij u la e lirë. Porse ky formulim, në parim, i drejtë, do të shfrytëzohej një herë për një herë nga autoritetet xhonturke dhe elementët  turkomanë për të detyruar të përdorej alfabeti turko-arab. Duke përfituar prej dobësisë së rretheve atdhetare dhe lidhjeve të tyre jo të ngushta me terrenin konkret për një moment, ato krijuan probleme jo të mëdha, duke rrezikuar jo pak zgjidhjen e drejtë të problemit. 

          Duhet pasur mirë parasysh që në vendimin e Kongresit të Dibrës nuk u bë fjalë shprehimisht, siç pretendohet dhe sot e kësaj dite, rreth ndonjë kërkese për përdorimin e alfabetit turko-arab në mësimin e shqipes në këto shkolla. Vetë vendimet e Kongresit nuk u botuan me këtë alfabet, por me alfabetin latin të miratuar në Manastir dhe në gjuhën zyrtare të perandorisë Osmane, në osmanisht. Edhe vetë Rexhep Tetova i cili nuk u tregua këmbëngulës në zbatimin e vendimeve për të cilat ishte shprehur dhe vetë në Dibër, kujtimet e tij për Kongresin e Dibrës i botoi në shqip me alfabet latin. 

          Vendimi i Kongresit të Dibrës për çështjen e alfabetit që “menyr' e mësimit është pas dashjes të cilit do dhe e lire”   ishte formuluar dhe parashtruar, në fakt, në përputhje me vendimet e Kongresit të Manastirit. Si i tillë, ai qe pasqyrim i shkallës së zhvillimit të lëvizjes kulturore dhe arsimore kombëtare Pra, ai nuk qe vetëm një qëndrim taktik, i konsideruar dhe si lëshim, gjithsesi, i përkohshëm. Për rrjedhim, ky vendim nuk duhet parë vetëm si rezultat i presionit të reaksionit turkoman dhe klerikal në këtë Kongres. Në fund të fundit, ai qe dhe pasqyrim i shkallës së ndikimit të rretheve atdhetare brenda e sidomos jashtë këtij tubimi. Në fund të fundit, ai qe e pse jo, edhe shprehje e dobësive e të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.

           Megjithëse në fushën kulturore arsimore qenë përqendruar prej dhjetëra vjetësh forcat kryesore të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare brenda dhe jashtë vendit, këto nuk qenë të afta ta përballonin plotësisht gjendjen e krijuar në vend nga politika shtypëse e administratës hamidiane në fushën arsimore e kulturore. Këto forca nuk mundën, momentalisht, ta shfrytëzonin në favor të tyre vendimin realist të Kongresit të Dibrës përsa i takon të drejtës së tyre për zgjedhjen e alfabetit që do të përdorej në shkollat shqipe.  Paaftësia e, sidomos, pamundësia e rretheve atdhetare për ta zbatuar një herë për një herë këtë vendim në të mirë të përhapjes së gjuhës shqipe dhe të shkollimit të nxënësve shqiptarë në këtë gjuhë me alfabetin kombëtar, nuk mund ta zbehë rëndësinë e tij si një arritje shumë e madhe e Lëvizjes Kombëtare në tërësi.                                    Duke pasur parasysh shkallën momentale të organizimit e të veprimit të rretheve atdhetare brenda vendit, gazeta “Zgjim’ i Shqipërisë” e Janinës, shkruante: “…konstitucia na gjeti të pagatishëm,…U kapmë me rrëmbim pas degëvet, tek lypsej të kapeshim nga rrënjëtë”. [8]                                                                                            Rezultatet e Kongresit të Dibrës, në përgjithësi, si dhe ato për gjuhën dhe shkollën, në veçanti, shtypi i kohës jo vetëm që nuk i pa me sy nihilist, por përkundrazi. Pati gazeta [9] të cilat e vunë atë për nga rëndësia, jo pa të drejtë, në një rrafsh me Kongresin e Manastirit, duke shprehur dhe pakënaqësinë ndaj vendimeve jo plotësisht të dëshiruara të të dy këtyre kongreseve.[10] Lënia e lirë e zgjedhjes së alfabetit, sipas dëshirës, në Kongresin e Dibrës ishte, në fakt, i njëjtë për nga formulimi dhe vlera me vendimin e dyzuar të Kongresit të Manastirit. Vendimi i Kongresit të Manastirit kishte parasysh ata që dinin të lexonin shqip me alfabet latin, numri i të cilëve edhe pse shtohej pa pushim, relativisht ishte tepër i kufizuar. Ndërsa, vendimi i Kongresit të Dibrës kërkonte të neutralizonte ata që kishin mësuar apo mësonin në shkollat turke, numri i të cilëve ishte shumë i vogël në krahasim me numrin mbizotërues të analfabetëve, por gjithsesi mës i madh se ai i atyre që atëherë quheshin latinxhinj.         

    Ndonjë gazetë, të keqen nuk e shihte, me arsye, te drejtësia e vendimeve të Kongresit të Dibrës, të cilën nuk e vinte në dyshim, por te mungesa e vendosmërisë së shumë prej pjesëmarrësve të tij për t’i vënë ato në jetë. Këta (mjaft nga ata u larguan nga Shqipëria), nën trysninë e terrorit të ushtrive xhonturke, nuk e patën të lehtë të tregoheshin konsekuentë në zbatimin e vendimeve që ata vetë morën në këtë tubim.[11] Mos të harrojmë që Kongresi i Dibrës u bë pas terrorit që ushtroi ekspedita ndëshkuese e Xhavit pashës në pranverë të vitit 1909 dhe në prag të rifillimit të saj në vjeshtën e po atij viti.                                  Në kundërshtim me synimet e nismëtarëve xhonturq, Kongresi i Dibrës vijoi dhe përfundoi si një kongres thjesht shqiptar. Në të, siç do të shkruante dhe gazeta “Shqypeja e Shqypënisë”, peshorja “randoi më shumë në anët e shqyptarëvet”.[12] Si gjuhë e kongresit, u përdor dhe shqipja, çka u pasqyrua dhe në dokumentet përfundimtare të tij, të cilët u botuan jo vetëm në gjuhën zyrtare të Perandorisë, por dhe në gjuhën shqipe me alfabetin latin. Një moment i tillë nuk është pa rëndësi po të kihet parasysh përbërja e Kongresit dhe fakti, se nga kush dhe pse u thirr ai. Kongresi, në fund të fundit, dëshmoi për hapat e mëdha dhe të shpejta që po bënte Lëvizja Kombëtare Shqiptare në vend pas 33 vjet sundimi autokratik të Abdyl Hamidit, një sundim me ngjyresa të theksuara teokratike.    

        Në këtë tubim, edhe pse i organizuar nga xhonturqit, atdhetarët aktivë dhe të vendosur ngritën pikërisht, ato probleme, ekzistencën e të cilave qeveritarët e rinj u përpoqën t’i mohonin me këtë manifestim. Fjala ishte për kërkesat autonomiste të shqiptarëve. Dhe duhet theksuar se në Kongresin e Dibrës u ngritën hapur pikërisht ato probleme që në kongreset e abecesë dhe të arsimit shqip të organizuara nga rrethet e mirëfillta intelektuale e atdhetare shqiptare, nuk arritën asnjëherë të ngriheshin hapur. Siç është bërë zakon të thuhet, ato u diskutuan dhe u formuluan vetëm nëpër mbledhje të fshehta. Kështu ndodhi në Kongresin e Manastirit me programin e parashtruar nga Shahin Kolonja, në atë të Elbasanit dhe përsëri në Kongresin e Dytë të Manastirit. [13]

     Përpjekje të tilla për formulimin e kërkesave politike me përmbajtje autonomiste në rrethe kaq të ngushta dhe, madje ilegale, kanë vlerë vetëm për historinë e mendimit politik edhe ky i pashpallur publikisht dhe drejtpërdrejt. Ai gjente jehonë vetëm nëpër faqet e shtypit shqiptar jashtë vendit, pa arritur t’i parashtrohej Portës së Lartë në mënyrë programore, siç ndodhi me vendimet e Kongresit të Dibrës.     

  Në kongreset arsimore e kulturore, pa dashur të mohojmë rëndësinë e tyre, edhe vetë çështja e shkollave shqipe dhe ajo e alfabetit shqip, u trajtua kryesisht në rrethe të ngushta, si dukuri thjesht shkencore iluministe. Nuk u arrit që ato të parashtroheshin plotësisht siç ishin në të vërtetë, si probleme thellësisht politike kombëtare, pavarësisht se ato konceptoheshin si të tilla. Nga Manastiri dhe Elbasani nuk u arrit të dalin dhe t’i paraqiteshin qeverisë xhonturke kërkesa të tilla nga ana e një përfaqësie shumë të gjerë nga të gjitha trevat shqiptare, si ajo që ishte mbledhur në Kongresin e Dibrës.           Është meritë e delegatëve atdhetarë të Kongresit të Dibrës, të cilët duke u përballur me trysninë e xhonturqve dhe sabotimet e elementëve jo të paktë turkomanë, ngritën me forcë dhe mundën ta fusnin në vendimet e tij dhe kërkesën për hapjen e shkollave të reja shqipe të mbajtura nga shteti dhe futjen e gjuhës shqipe ndër shkollat shtetërore ekzistuese. Me këtë kërkesë ata iu kundërvunë autoriteteve xhonturke që po shpërfillnin si kushtetutën ashtu dhe aktet dikasteriale që kishin nxjerrë vetë me lejen për futjen e mësimit të gjuhës shqipe në shkollat shtetërore turke.                                       Kërkesa për hapjen e shkollave shqipe dhe futjen e gjuhës shqipe në shkollat shtetërore dhe përfshirja e saj në vendimet e Kongresit të Dibrës, e theksojmë, në përfundim të ballafaqimeve të ashpra me përfaqësuesit e autoriteteve xhonturke dhe me elementët turkomanë vendas, shënon një sukses shumë të rëndësishëm për Lëvizjen Kombëtare Shqiptare. Ai u arrit dhe u sanksionua në një tubim me karakter të gjerë politik të përmasave që nuk mund të krahasohet për nga pesha dhe rëndësia me tubimet e tjera të organizuara para dhe madje dhe pas tij.    

Kërkesa e Kongresit të Dibrës drejtuar qeverisë për çështjen e hapjes së shkollave dhe mësimin e gjuhës shqipe ishte në fakt platformë pune. Pa u shqetësuar nga formulimi pragmatist, gjithsesi realist që iu bë në vendimet e Dibrës kërkesës për çështjen e alfabetit, Kongresi i Elbasanit u muar me masat organizative për vënien në jetë të vendimeve të mëparshme jo vetëm të Kongresit të Manastirit, por dhe atij të Dibrës. Aty u shqyrtua, siç dihet, çështja e çeljes së një shkolle normale, krijimi i një qendre të vetme për drejtimin dhe organizimin e lëvizjes arsimore në vend.[14] Këto vendime nuk anashkalonin vendimet e Kongresit të Dibrës për çështjen e shkollës, përkundrazi merrnin masa për sendërtimn e tyre në praktikën shkollore.   

 Zhvillimet e mëvonshme e përligjën plotësisht qëndrimin realist dhe të drejtë të mbajtur në Kongresin e Dibrës për sa i takonte alfabetit. Delegatët e Kongresit të Dytë të Manastirit, duke reflektuar objektivisht rreth peshës së vendimit të marrë në Dibër për këtë çështje e përdorën atë si pikë referimi. Madje, ata shkuan dhe më tej duke bërë fjalë dhe për një qëndrim, kinse, miratues të autoriteteve xhonturke ndaj këtij vendimi. Në mbështetje të vendimeve të marra më 3 prill 1910, përfaqësuesit e klubeve shqiptare që u mblodhën për herë të dytë në Manastir iu drejtuan po atë ditë qeverisë xhonturke me kërkesën për sigurimin e zhvillimit kombëtar të gjuhës dhe të shkollave shqipe. Në parashtresën e tyre theksohej :

          “Sipas nomit konstitucional duam liri të plotë mi mësimin e gjuhës sonë.

          Mbledhja në emër të klubevet dhe shoqërivet shqiptare është kundra udhës që ka zënë qeveria e sotshme dhe dëshiron  që të ruhen të drejtat e shqiptarëvet, dyke i lënë të punojnë  për përparimnë me shkronjat kombëtare, sipas vendimit të Kongresit të Dibrës që ish pëlqyer nga Qeveria”. [15] 

  Delegatët e Kongresit të Elbasanit, për të çuar më tej luftën për shkrimin dhe shkollat shqipe, nuk iu drejtuan Kongresit të Manastirit, por Kongresit të Dibrës për vetë shkallën e përfaqësimit të shqiptarëve në të si dhe për vetë peshën dhe rëndësinë e vendimeve që u morën aty. 

      Në të vërtetë, shqetësimi kryesor i delegatëve të Kongresit të Dytë të Manastirit ishte përbashkimi organizativ i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, të paktën në fushën kulturore dhe arsimore. Njësimi i alfabetit edhe pse inicionte problemin më të rendësishëm organizativ për kohën prapëseprapë ai mbetej krejtësisht i pamjaftueshëm. Kongresi i Manastirit, Kongresi i Dibrës, Kongresi i Elbasanit dhe Kongresi i Dytë i Manastirit ishin hallka të rendësishme organizative të një procesi të pashmangshëm për trajtimin politik kombëtar të arsimit shqip dhe të çështjes së alfabetit. Ato qenë, në mungesë të një qendre të vetme organizative dhe udhëheqëse të Lëvizjes Kombëtare, përpjekje për organizimin e forcave atdhetare dhe bashkërendimin e veprimtarisë së tyre në shkallë mbarëshqiptare.

   Çështja e mësimit të gjuhës shqipe madje dhe e alfabetit të saj, mbeti deri në fund të sundimit osman një çështje thellësisht politike. Trajtimi filologjik i saj ishte krejtësisht i pamjaftueshëm për ta zgjidhur atë. Ajo do të ballafaqohej me politikën e egër nacionaliste shoviniste të sundimtarëve xhonturq, të kishave dhe të qarqeve monarkiste fqinje. Këtyre politikave, shqiptarët iu kundërvunë politikisht në Kongresin e Dibrës dhe organizativisht në Kongresin e Dytë të Manastirit. Përballë forcave të tilla armiqësore, ky problem nuk mund të zgjidhej në fushën e vet të natyrshme nëpër shkolla. Fati i arsimit kombëtar shqiptar do të zgjidhej në fushën e betejave gjatë kryengritjeve të viteve 1911-1912, të cilat përqafuan programin autonomist të shpalosur në Kuvendin e Greçës të mbështetur në kuvende të tjera e të rishpalosur në Kuvendin e Junikut e anë të tjera të Shqipërisë më 1912. Në to, kërkesat për arsimin kombëtar me alfabet latin mbetën në radhët e para. Kur i drejtohemi Kongresit të Dibrës nuk mund të mos sjellim ndërmend  dhe të vëmë në pah mesazhet që na vijnë pas 95 vjetësh  nga punimet e tij.                                   Lëvizja Kombëtare shqiptare e asaj kohe, edhe pse në kushtet e egra të terrorit xhonturk përballë ekspeditave ndëshkimore, diti të shfrytëzojë edhe nismat  e qëllimshme të sundimtarëve osmanë dhe t’i kthejë ato në dobi të çështjes shqiptare. Delegatët atdhetarë u treguan të aftë të dialogojnë dhe të debatojnë me sundimtarët xhonturq dhe delegatin serb. Delegatët shqiptarë dhe ato bullgaro-maqedonas dhe arumunë para 95 vjetësh gjetën gjuhën e përbashkët dhe bashkërenduan në shkallë të madhe forcat për ta çuar përpara çështjen e madhe të emancipimit përfundimtar të popujve ballkanas nga sundimi shumëshekullor osman.

          E kaluara i flet pozitivisht kohës sonë. Parë me këtë sy, trajtimi shkencor i një ngjarjeje të tillë si Kongresi i Dibrës nuk duhet të mbetet në suaza të ngushta. Ai duhet zhvilluar në bashkëpunim me kolegët maqedonas, arumunë e të tjerë. Bashkëpunimi shkencor i ndihmon dialogut dhe mirëkuptimit ballkanik, jo vetëm në  Maqedoni, por dhe shumë më gjerë.