Ramadan Shkodra

Përvjetor

 20-vjet të përkthimit të Kuranit në gjuhën shqipe (1985- 2005)

Qershori i vitit 1985 shënon një nga ngjarjet më të rëndësishme të kulturës së shkruar islame në gjuhën shqipe, sepse  për herë të parë në Prishtinë u botua Kurani në gjuhën shqipe.

I

Kurani është burim kryesor i fesë, kulturës e qytetërimit islam dhe, si i tillë, është një nga faktorët themelorë që bashkon Botën Islame në të gjitha fushat e jetës, andaj nuk është e rastit që popuj të ndryshëm interesoheshin dhe vazhdojnë të interesohen për ta përkthyer në gjuhën e tyre.

Kurani është libër fetar i muslimanëve, që i ka zbritur pejgamberit Muhamed në gjuhën arabe në shekullin VII, dhe paraqet shpalljen e fundit nga Zoti i Madhërishëm. Mirëpo, me përhapjen e fesë islame dhe pranimin e Islamit nga joarabët, do të shfaqej domosdoshmëria e përkthimit të Kuranit në gjuhën e tyre. Njëkohësisht, për njohjen e Kuranit një interesim të shtuar kanë shfaqur që herët edhe popuj jomuslimanë, prandaj në Evropë përkthimet e para të Kuranit i gjejmë që në shekullin XII.

Përderisa muslimanët përkthimit të Kuranit i hyjnë si të një libri fetar të zbritur nga Allahu xh.sh., me qëllim që të mësojnë nga ai në gjuhën e tyre, jomuslimanët përkthimit të Kuranit, të shumtën, i hyjnë për qëllime tendencioze dhe sidomos për qëllime misionariste.

Kurani deri më tani është përkthyer në më shumë se 100 gjuhë të ndryshme të botës, dhe, krahas Biblës, është libri më i kërkuar dhe më i përkthyer në botë.

II

Edhe në gjuhën shqipe Kurani ka një histori të përkthimit të tij dhe për këtë fushë në periodikun islam në Kosovë, Shqipëri e Maqedoni, është shkruar nga studiues të fushave të ndryshme. Për më tepër, më 1996 në Shkup është botuar monografia “Përkthimet e Kuranit në gjuhën shqipe”, përgatitur nga Dr. Feti Mehdiu.

Ndikimi i Kuranit në jetën e shqiptarëve është i pranishëm që nga shek. XV, atëherë kur zuri fill edhe përhapja e Islamit në viset shqiptare. Mirëpo, krahasuar me popujt e tjerë evropianë, Kurani tek shqiptarët, ndonëse me shumicë muslimane dhe ndonëse nuk u kanë munguar njohësit e kësaj fushe, është përkthyer relativisht vonë.

Për këtë ngecje, kujtojmë, kanë ndikuar disa faktorë, ndër të cilët më kryesorët janë:

- mungesa e traditës së përkthimeve;

- mungesa e një alfabeti të përbashkët;

- mungesa e institucioneve profesionale (arsimore, shkencore e fetare) në viset shqiptare për të zhvilluar veprimtarinë e tyre në gjuhën shqipe deri në kohën e Rilindjes Kombëtare.

Nëse vështrojmë historikun e përkthimeve të Kurani në Evropë, do të shohim se evropianët, sikur u tha, kanë shfaqur herët interesim për përkthimin e Kuranit, ani pse interesimi i tyre duke pasur karakter misionarist që udhëhiqej nga priftërinj dhe qendra të posaçme, që përkthimit të Kuranit, i hynin për qëllime kishtare-misionare.

Historikut të përkthimeve të Kuranit në gjuhët e ndryshme botërore i është kushtuar kujdes i veçantë e i merituar. Për përkthimet e Kuranit janë përpiluar bibliografi të posaçme, ndër të cilat veçohet bibliografia e punuar nga studiuesi i njohur turk Prof. Dr. Ekmeleddin Ihsanoglu “Bibliografia botërore mbi përkthimet kuptimore të Kurani – Kerimit - Përkthimet e botuara 1515-1980”, botuar nga “Qendra për Hulumtimin e Historisë, Artit dhe Kulturës Islame”, Stamboll, 1986, e cila njihet më e kompletuara ndër bibliografitë kushtuar përkthimeve të Kuranit në gjuhët e popujve të ndryshëm të botës.

Kurani vazhdon të përkthehet edhe sot e kësaj dite në gjuhët e ndryshme të popujve anekënd botës, madje në disa gjuhë, Kurani është përkthyer më shumë se një herë, si në gjuhët anglisht, turqisht, persisht, urdisht, gjermanisht, frëngjisht e në gjuhën shqipe deri më sot janë botuar gjashtë versione të Kuranit të përkthyer nga përkthyes të ndryshëm në vende dhe në kohë të ndryshme.

III

Tek shqiptarët idenë për përkthimin e Kurnait në gjuhën shqipe e gjejmë që në kohën e Rilindjes Kombëtare. Punën e parë serioze në këtë drejtim e ndërmori Ilo Mitkë Qafëzezi, i cili në Ploeshti të Rumanisë, më 1921 kishte botuar të përkthyera në shqip 6 suret e para të Kuranit.

Pas Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë dhe konsolidimit të shtetit shqiptar, interesimi për përkthimin e Kuranit në gjuhën amtare u bë nevojë e domosdoshme. Me zgjerimin e arsimit në gjuhën shqipe domosdoshmëria për një përkthim të tillë u ndie dhe më tepër. Kësaj nevoje iu përgjigj në mënyrë të institucionalizuar Kongresi i parë musliman shqiptar.

Në këtë kohë, ndër nismëtarët për përkthimin e Kurani do të gjejmë personalitetet më të shquara në fushën e islamogjisë, por dhe në fushën e atdhetarizmit: Hafiz Ali Korça dhe Hafiz Ibrahim Dalliu, të cilët ishin njohës të mirë të shkencave islame, po edhe të atyre laike.

Hfz. Ibrahim Dalliu, nën mbikëqyrjen e Këshillit të Naltë të Sheriatit  (Komuniteti Musliman i Shqipërisë) më 1929 në Shkodër, kishte nisur të botonte në fashikuj përkthimin e Kuranit, me një titull mjaft domethënës “Ajka e kuptimeve të Kur’anit Qerim” .

Përkthimit të Kuranit me një seriozitet iu qas edhe studiuesi e alimi tjetër, hfz. Ali Korça, i cili në vitet  ‘30 në Tiranë, e kishte të gatshëm për botim të përkthyer në shqip Kuranin me një komentim të gjerë, që kapte 2.000 faqe, por fatkeqësisht mbeti dorëshkrim dhe për fatin e këtij dorëshkrimi nuk dihet as sot e kësaj dite.

Po ashtu, menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore, nën mbikëqyrjen e Komunitetit Musliman të Shqipërisë, shënojmë dhe një nismë për përkthimin e Kuranit në gjuhën shqipe. Më 1944 ishte bërë edhe një përkthim, dorëshkrimi i të cilit, sipas z. Ali Musa Bashës, ka përfunduar në Arkivin e Shtetit Shqiptar.

Përkthimit të Kuranit në gjuhën shqipe, pas vendosjes së sistemit komunist në Shqipëri, iu vu edhe dijetari shkodran, imam Vehbi Ismaili, në Nju-Xhersi të ShBA-së, por, fatkeqësisht, edhe ky dorëshkrim nuk arriti të botohej dhe i qe grabitur nga një keqbërës rrugës për në shtypshkronjë.

Në Gjakovë më 1981, Kuranin nga gjuha serbe e përktheu Sheh Jahja Shehu, i cili, për mungesë të mjeteve financiare, nuk arriti ta botonte.

IV

Qershori i vitit 1985 ndërkaq, shënon një nga ngjarjet më të rëndësishme të kulturës së shkruar islame në gjuhën shqipe, sepse për herë të parë në Prishtinë u botua Kurani i përkthyer në gjuhën shqipe.

Atë që nuk kishin arritur ta bënin më herët Qafëzezi, Dalliu, Korça, Ismaili..., më 1985 e arriti profesori i gjuhës arabe në Fakultetin e Filologjisë-dega e Orientalistikës, Feti Mehdiu, i cili, pas një pune të suksesshme për disa vjet, shqiptarëve u ofroi Kuranin në gjuhën e tyre.

Kjo ngjarje është një nga më të veçantat për kulturën shqiptare në përgjithësi dhe për atë islame në veçanti, sepse pas shumë përpjekjesh, edhe populli shqiptar u bashkohet popujve që shijojnë Kuranin e përkthyer në gjuhën amtare, kurse gjuha shqipe, krahas gjuhëve të tjera, bëhet gjuhë që e njeh Kuranin.

Përkthimi dhe botimi i Kuranit në tërësi  për çdo popull dhe për çdo gjuhë sigurisht që paraqet një ngjarje të madhe, si në rrafshin fetar ashtu edhe në atë kulturor e shkencor.

E për shqiptarët kjo merr një rëndësi edhe më të madhe, sidomos kur kihet parasysh fakti se edhe besimtarët e besimit islam, për të parën herë në historinë e tyre, e morën në dorë të shqipëruar Kuranin e madhëruar.

Përkthimi i Kuranit këtu e 20 vjet më parë, duhet parë si një vazhdim i veprimtarisë së nisur që në vitet  ‘20 të shekullit XX, nga rilindës të shquar, që realizohet pas një kohe të gjatë - më 1985.

Me botimin e përkthimit të Kuranit në gjuhën shqipe, edhe populli shqiptar u bë me një vepër monumentale dhe shqiptarëve iu dha mundësia që Kuranin ta lexonin e ta njihnin në gjuhën e tyre duke rrëzuar shumë hipoteka e paragjykime që ishin krijuar për këtë vepër madhore.

Botimi i Kuranit të shqipëruar hapi rrugë e horizonte të reja edhe për botimet e tjera në gjuhën shqipe në fushën e islamologjisë dhe qe një ndihmesë e madhe për studiuesit e tjerë fetarë e shkencorë.

Gjithashtu, shqipërimi i Kuranit tregon përkushtimin e vazhdueshëm të shqiptarëve që sa më parë ta kishin në gjuhën e tyre, ndonëse, ata ishin dhe janë të vetëdijshëm se në këtë rrafsh, karshi të tjerëve, kanë ngelur goxha mbrapa.

Me këtë rast duhet përmendur fakti se shqipërimi dhe botimi i Kuranit qe bërë në Prishtinë, meqenëse Tirana zyrtare gjatë viteve gjashtëdhjetë  me dekret të Partisë së Punës të Shqipërisë, Shqipërinë e kishte shpallur shtetin e vetëm ateist në botë, kurse shqiptarët një komb pa fe. Kështu, në Shqipëri qe ndërprerë dhunshëm një traditë e mirë e botimeve fetare, që kishte filluar qysh gjatë Rilindjes Kombëtare. Sikur dihet, në këtë periudhë (pas viteve ‘60), qe ndaluar edhe predikimi i fesë edhe traditës fetare, e cila ishte kultivuar për disa shekuj.

Në anën tjetër, po në vitet gjashtëdhjetë, në Prishtinë, zë fill veprimtaria botuese islame në gjuhën shqipe, për se botimi i Kuranit të shqipëruar më 1985 shënonte një rezultat kulmor dhe kështu vihej një gur me rëndësi në themelet e botimeve islame në Kosovë.

Gjithashtu duhet theksuar se përkthyesi i parë i Kuranit  në gjuhën shqipe, Feti Mehdiu – është një nga punonjësit më të zellshëm në fushën e islamologjisë tek shqiptarët, i cili i takon brezit të parë të nxënësve të medresesë së mesme “Alauddin” të Prishtinës dhe një ndër profesorët e parë në degën e Orientalistikës në Fakultetit e Filologjisë të Prishtinës, ku edhe tash ligjëron gjuhën arabe, prandaj ky përkthim, si të thuash, është rezultat dhe paraqet një sukses të përbashkët të këtyre dy institucioneve.

Ky përvjetor i rëndësishëm i kulturës shqiptare në përgjithësi dhe sidomos i asaj islame-shqiptare, duhet shënuar në mënyrë të veçantë nga organet tona shkencore, fetare e kulturore, ngase përkthimi i Kuranit në shqipen është një e arritur e madhe e kohës që gjithsesi meriton të shënohet, qoftë me organizmin e tryezave shkencore, qoftë të simpoziumeve etj., dhe kjo për këto arsye:

-         Me përkthimin e Kuranit u kurorëzua nisma  e personaliteteve të rëndësishme të kulturës sonë;

-         U hapën rrugë e shtigje të reja për punë në këtë drejtim, që më së miri e dëshmon fakti se tani, 20 vjet pas botimit të parë të Kuranit të shqipëruar, kemi disa përkthime të Kuranit në shqip, dhe

-         Ky përkthim është një argument i mirë se edhe shqipja i njeh veprat e mëdha monumentale, që janë pronë e të gjithë popujve pa dallim kombi, race, vendi e kohe...

V

Në fund të shënojmë disa  të dhëna për botimin e parë të përkthimit të Kuranit:

Përkthim i parë i Kuranit në gjuhën shqipe është përkthim integral pa komente dhe pa tekstin origjinal, dhe, me shënimet shoqëruese, ka gjithsej 878 faqe.

Botimit i paraprin “Parathënia”, e shkruar nga Jetish ef. Bajrami (f. 3‑8) dhe pason studimi i Fazlur Rrahmanit me titull “Kur’an‑i” (f. 9‑27), ku trajtohen mësimet dhe legjislatura kuranore.

Përkthimi i Kuranit në gjuhën shqipe përfshin faqet 28‑882. Përkthimi përmban tekstin origjinal vetëm të sures "el-FATIHA" (f. 28), dhe të tri sureve të fundit: "Ihlas", "Felek" dhe "Nas" (f. 823).

Suret janë shënuar me numra romakë, ndërsa ajetet me numra arabë. Në fillim të çdo sureje së pari është dhënë numri i saj dhe pastaj emri, përkthimi i emrit të sures në shqip, vendi i zbritjes dhe numri i ajeteve, p.sh.:

Sureja I, Suretu "Al‑Fatiha" (Hyrje), Mekkase, 7 ajete, apo Sureja IX, Suratun at-Tavba (Pendimi), medinase-129 ajete.

Përkthimi nuk përmban  komente, por ka disa shënime shoqëruese, që jepen menjëherë pas përkthimit të Kuranit, për të cilat përkthyesi  në fillim të botimit, në shënimet bibliografike, thotë se i ka marrë nga Besim Korkuti.

Në f. 849 të botimit të parë të Kuranit të përkthyer në gjuhën shqipe është dhënë lista e ajeteve “Ku duhet të bëhet sexhde”, pas së cilës vijnë: “Shpjegimi i disa termave specifikë në Kur'an” (f. 851‑852). Një kronologji e shkurtër e jetës së Muhamedit e titulluar “Ndihmesë për ta kuptuar Kur'anin. Disa njohuri nga jeta e Muhamedit a.s.” (f. 853‑860), "Gratë e Profetit Muhamed" (f. 861‑864).

Ky përkthim ka edhe fjalën e përkthyesit "Me rastin e botimit të parë", (f. 865‑866), që  hedh dritë për historikun, nevojën dhe kushtet e përkthimit në gjuhën shqipe. Aty, përpos të tjerash, përkthyesi thotë: "Idenë për ta përkthyer Kur'anin, personalisht e kam ushqyer në vete që prej viteve 68‑70 për ta filluar punën konkretisht në vitin 1978. Në fillim duke i zgjedhur disa kaptina, kurse që nga viti 1980 iu përvesha punës sistematikisht dhe i shtrova vetes si detyrë që Kur'anin ta përkthej në tërësi”.

Këtë përkthim e pati botuar në 10.000 ekzemplarë ish-Kryesia e Bashkësisë Islame për RSS, me seli në Prishtinë, kurse ai qe shtypur në shtypshkronjën OPGBG “Rilindja”- Prishtinë.

Literatura:

Filip Hiti: Istoria arapa, Sarajevo 1973

Dr. Hasan Kaleshi: Kur’ani kryevepër e letërsisë arabe, Edukata Islame nr 31-32/1981, Prishtinë, fq. 51

Kurani (këndimi) përkthyer shqip prej I.M.Q. Edicieje e parë, shtyur Ploeshti-Rumani 1921

Kur'an‑i, përktheu: Feti Mehdiu, Prishtinë 1985

Dr. Feti Mehdiu: Përkthimet e Kur’anit në gjuhën shqipe; Shkup 1996

Sadik Bega: Hafiz Ali Korça, pasqyrë atdhetarizme për brezin e ri; Kultura Islame nr. 3-4 Tiranë 1041

Ali Musa Basha: përkthimet e hershme të Kur’anit dhe kritikat për to; Drita Islame, nr. 23-24, Tiranë 1996

Naim Tërnava: Imam Vehbi Islmaili publicist dhe veprimtar i shquar; Dituria Islame nr. 29/1991

Ramadan Shkodra & Eset Bajraktaii: Kronologji e përkthimeve të Kur’anit në gjuhën shqipe; Dituria Islame nr. 80 Prishtinë 1996.

Ramadan Shkodra: Nga Historiku i përkthimeve të Kur’anit në gjuhën shqipe; Edukata Islame nr. 61-62 Prishtinë 1997.