Gazmend SHPUZA

DIALOGU KULTUROR NDËRBALLKANIK

(Çështje të vlerësimit dhe të rivlerësimit të letërsisë me alfabet arab)

Krahas karakterit human dhe demokratik kultura ka marrë prej kohësh dhe ruan edhe në epokën që jetojmë karakter kombëtar. Nga format në të cilat shprehet ky karakter na bëjnë të dallohemi prej të tjerëve, të jemi të njëjtë me vetveten, të vihen në pah tiparet tona të veçanta, të sigurohet me të vërtetë, identiteti ynë kulturor. Ata jo vetëm nuk pengojnë, por edhe ndihmojnë edhe në krijimin e një identiteti më të gjerë rajonal. Kjo është dhe rruga për t’u integruar në kulturën evropiane. Përndryshe, do të kishim të bënim me një dukuri jopërfshirëse, por përvetësuese, do të kishim të bënim me asimilim. Për një proces të tillë mekanik as kultura evropiane nuk ka nevojë, pasi nuk ndihmojnë zhvillimin e dialogut kulturor.

Krijimi i një hapësire sa më të gjerë për dialogun ndërballkanik, është ndeshur deri vonë ashpërsisht, me synimet gjeostrategjike brenda dhe jashtë gadishullit tonë. Sigurisht që kjo ndeshje nuk ka të bëjë fare me teorinë huntingtoniane të përplasjes së qytetërimeve. Këto pretendime i hedh poshtë fakti që bota demokratike euroatlantike u rreshtua përkrah shqiptarëve, të cilët, sipas ndarjes së Huntingtonit, bëjnë pjesë në sferën e qytetërimit islam.  Nëse luftën midis NATO-s dhe Kosovës, nga njëra anë dhe Serbisë së Millosheviçit dhe aleatëve të saj, nga ana tjetër, e quajmë një përplasje midis qytetërimit perëndimor dhe qytetërimit sllavo-ortodoks, ne i bëjmë një nder shumë të madh krejtësisht të pameritueshëm, asaj politike agresive antinjerëzore dhe antiqytetëruese që mbajti prej dhjetë vjetësh Ballkanin në flakë. Millosheviçi dhe forcat që e pasojnë në Serbi dhe ato që e mbështesin jashtë saj nuk përfaqësojnë vlerat e atij që quhet qytetërim sllavo-ortodoks, por antivlerat e popujve që bëjnë pjesë në këtë grupim.

Procesi konvergjent për sendërtimin e hapësirës kulturore ballkanike përmes vlerash identifikuese rajonale, arrihet duke kapërcyer kufizimet gjeokulturore dhe ndikimet e trashëguara negative të etnocentrizmit, pa mëtuar të ngrejmë një ballkanocentrizëm të panevojshëm, të dëmshëm dhe, për më tepër, të rrezikshëm, duke përballuar peshën e rëndë të eurocentrizmit.

Historia ballkanike është e mbushur me shembuj të keqpërdorimit të diversitetit kulturor për të siguruar epërsinë e një populli, të hipnotizuar prej një shtrese të caktuar shoqërore. Kjo ka çuar deri vonë në atë që kultura është vënë në shërbim të politikave të mbrapshta.

Gadishulli ballkanik përfaqëson një rajon në të cilin janë kryqëzuar qytetërimet më të lashta dhe kulturat më të larta evropiane në shekuj e shekuj. Në të kanë mbijetuar gjuhët më të mëdha dhe më të vjetra të kontinentit.

Popujt e gadishullit kanë bashkëjetuar në suazën e perandorive ndër më të mëdhatë që ka njohur historia e kontinentit. Ato, në thelb, bartin parimin e universalizmit. Bashkëjetesa e tyre në këto korniza shfaqet dukshëm në të gjitha aspektet e mënyrës së jetesës dhe të kulturës popullore shpirtërore dhe materiale. Etnografia dhe folklori na japin mjaft shembuj për këtë.

Në këtë rajon vijojnë të bashkëjetojnë prej shekujsh  tre besimet  më të mëdha që praktikohen në Evropë. Në këto treva janë  përdorur njëkohësisht katër alfabetet më të vjetra latine, greke, sllave e turko-osmane.

Të gjithë këta faktorë me veprim të zgjatur historik kanë ndikuar në mënyrë kontradiktore, konverguese dhe diverguese, në drejtim të zhvillimit apo dhe të pengimit të dialogut kulturor rajonal, ballkanik. Ky dialog përfaqëson gjithsesi, një tërësi vlerash, traditash e tiparesh, të njësuar në shkallë mjaft të madhe. Kjo tërësi është sendërtuar në saj të marrjeve dhe dhënieve të popujve të siujdhesës sonë që nga kohët më të lashta. Shembuj të tillë, nga fusha të ndryshme, mund të sillen plot.

Larmia etnike, fetare, gjuhësore e, do të thoshim ne, edhe alfabetike i kanë ndarë dhe i ndajnë ballkanasit njëri nga tjetri.  Shpërdorimi i këtyre dallimeve nga politika të mbrapshta kanë sjellë luftra gjatë shek. XX e deri dhe genocidin biblik në fund të mijëvjeçarit të dytë. Megjithatë dialogu kulturor midis popujve ballkanas sado që me mjaft vështirësi, ka ditur dhe ka mundur të çajë rrugën e tij.

Metoda shkencore komplekse krahasuese e studimit të marrjeve dhe dhënieve në fushën e kulturës së popujve ballkanikë çon natyrshëm te dukuritë që na bashkojnë. Ajo mundëson të kapërcehen mjaft paragjykime nacionaliste dhe fetare, çka ndihmon krijimin e  kushteve për ndryshimin e mendësisë së vjetër ballkanike. Dialogu kulturor bën që larmia etnike e fetare të pushojë së vepruari si burim kontradiktash dhe të shndërrohet në faktor pasurie dhe shumëllojshmërie, duke i hapur gjerësisht rrugën bashkëjetesës.

Le t’i drejtohemi përvojës letrare të shqiptarëve.

Kohët e fundit, në mjedise joshkencore e, pse jo, edhe në disa që mëtojnë të konsiderohen shkencore, po përpiqen të imponohet mendimi se kultura shqiptare tradicionalisht, ka qenë një kulturë tipologjikisht perëndimore, ekskluzivisht perëndimore, jo vetëm nga pikëpamja e burimit (prejardhjes), por dhe nga karakteri i zhvillimit në rrjedhat e historisë. Sipas kësaj pikëpamjeje, kultura e vërtetë shqiptare përfaqësohet vetëm nga ajo pjesë  e saj që e bashkon me vlerat europerëndimore, ndërsa gjithçka tjetër, mund të quhet “ndotje”, “infeksion”, “kontaminim” dhe “deformim i rëndë”. Këto ndikime konsiderohen ndryshk, frymë anadollake apo bizantine, myk i Lindjes. Të gjjitha këto, sipas këtyre pikëpamjeve, gati-gati po i zejnë frymën kulturës kombëtare.

Prirja perëndimore e kulturës shqiptare e pranuar përgjithësisht në rrethet shkencore, nuk ka pse të mohojë bashkëveprimin dhe integrimin e natyrshëm të vlerave lindore në të, siç ka ndodhur me letërsinë e ashtuquajtur të bejtexhinjve. Edhe vetë emërtimi i saj, pak të quhet denigrues, dëshmon se vlerësimi shkencor i ndihmesës së këtyre autorëve në zhvillimin e letërsisë shqipe nuk e ka pasur të lehtë të zejë vend në mendimin shkencor historiografik letrar. Madje, mund të thuhet, se ky proces vijon dhe sot e kësaj dite. Dialogu letrar kërkon, në radhë të parë, ta pranosh tjetrin pa asnjë paragjykim. Përndryshe i hapet rruga vlerësimeve të njëanshme mbi bazën e parapëlqimeve fetare, gjeorajonale e tjerë.

Kur gjykojmë për këtë lloj letërsie nuk arrijmë të shohim përtej orientalizmave që na janë bërë gjithnjë e më të pakuptueshme, nuk arrijmë të shkëputemi nga paragjykime fetare, të cilat, në ditët tona, kanë marrë përmasa të tejpolitizuara jo të vogla. Në këto raste harrohet, para së gjithash, se feja islame, e hapur dhe transparente në mësimet e saj me frymë morale dhe demokratike, e zhveshur nga çdo lloj praktike magjie dhe okultizmi, u bë burim frymëzimi për një kulturë me ideale të larta universale, pikënisja e lulëzimit të një lëvizjeje mendore e shpirtërore, të paparë ndonjëherë e që me të drejtë do të quhej Rilindja  e popujve islamë. [1] 

   Rryma letrare e bejtexhinjve, te ne, pas shumë rropatjesh, është konsideruar më së fundi një dukuri e rëndësishme e jetës letrare në Shqipëri në shek. XVIII, e cila pati rolin më të gjerë në zhvillimin letrar të asaj kohe, kur tradita e letërsisë së ritit katolik kishte rënë dhe ajo e ritit ortodoks mbeti e kufizuar dhe brenda kuadrit utilitar fetar e didaktik.

Pavarësisht nga përpjekjet për vlerësimin shkencor të krijimtarisë letrare të të ashtuquajturve bejtexhinj ato i karakterizon deri në ditët tona një qëndrim kontradiktor.

Pretendohet se kjo dukuri letrare nuk na ishte, siç thuhej, shenjë e “një prirjeje për t’u emancipuar nga ndikimet kulturore të huaja”. Në të vërtetë, përpjekjet për të vjershëruar shqip që lindën dhe u zhvilluan kryesisht në mjediset e kulturuara muslimane të qyteteve, [2] ishin, në thelb, një kundërvënie e fuqishme ndaj politikave teokratike ballkanike shtetërore dhe kishtare përfshirë dhe ato osmane, të identifikimit të besimit me kombësinë. Këto pa asnjë përjashtim kërkonin t’i zinin frymën zhvillimit të natyrshëm të elementëve të kulturës kombëtare shqiptare.

Përdorimi i shqipes në krijimet e poetëve të ashtuquajtur bejtexhinj, në vetvete, është vlerësuar, me të drejtë, një akt pozitiv. Porse rëndësia e këtij akti, në proceset e zhvillimit të brendshëm të kulturës vendase, “në procesin e shkëputjes nga vartësia prej kulturave të huaja,” është  konsideruar i kufizuar. Pa bërë dallime ai është parë dhe paraqitur si një prirje që lidhej, pothuajse tërësisht, me synimet dhe presionin ideologjik e kulturor të sundimtarëve osmanë. [3]

Fakti që përmbajtja e letërsisë shqipe me alfabet arab në shekullin XVIII qe shpesh fetare, intime meditative ose haptazi didaktike-moralizuese, për përhapjen e besimit, nuk i përligj vlerësimet e mësipërme. Së pari, duhet pasur parasysh se letërsia e lëvruar me alfabetet e tjera nuk i kishte kapërcyer këto probleme të konsideruara në këtë rast si kufizime vetëm të letërsisë me alfabet arab.

Karakteri kryesisht meditativ i poezisë së autorëve të ashtuquajtur bejtexhinj, e cila, siç thuhet, e merrte frymëzimin nga rrymat e Islamit: nga spiritualiteti autoritar Sunit deri te sferat e thella mistike të Sufizmit Shiit e më pas, deri tek meditimet më liberale, ndonëse po aq mistike, të panteizmit bektashian, [4] nuk vërteton që këto krijime të ishin thjesht dhe vetëm e vetëm mjete të presionit ideologjik e kulturor të sundimtarëve osmanë.

Me njëfarë nënvleftësimi ajo është konsideruar thjesht pjellë e përhapjes së medreseve në vendin tonë. Pa këto medrese, ajo as që mund të lulëzonte. Nga ana tjetër dhe letërsia me alfabetet e tjera ishte pjellë e institucioneve fetare përkatëse.

Duke vënë shenjën e barazimit midis besimit dhe politikës, feja dhe kultura islame vlerësoheshin negativisht si mjetet kryesore të përpunimit ideologjik të përdorura nga qeveritarët osmanë. Ky përpunim, pas përhapjes së gjerë të islamizmit në Shqipëri realizohej, sipas kësaj pikëpamjeje, përmes trysnisë së ushtruar nga institucionet kulturore dhe arsimore islame, si mejtepet dhe medresetë. Rolin kryesor në këtë drejtim e luante, sipas koncepteve të tilla, pak të quhen sektare, mësimi dhe komenti i Kuranit, si dhe letërsia orientale, të cilat shihen, siç del qartë, me syze të errta. Ekzistonte mendimi tejet i gabuar, se mbi këtë bazë u formua një shtresë e veçantë intelektualësh, përçues të ideologjisë e të kulturës së sunduesve osmanë. Duke vënë shenjën e barazimit midis osmanizmit dhe kulturës orientale, kjo shtresë trajtohej si unike duke harruar që nga gjiri i saj dolën, për të mos u zgjatur shumë, personalitete të Rilindjes dhe të Lëvizjes sonë Kombëtare si vëllezërit Frashëri, Hoxha Hasan Tahsini, pa bërë fjalë për poetët  që vjershëruan në gjuhët orientale. Midis tyre vlen të përmendet Ibrahim Pashë Bushati, i cili me sa dihet deri më tani ka vjershëruar në gjuhët orientale.

Një trajtim i tillë i njëanshëm për rrjedhim dhe i gabuar, e shikoi me këtë sy jo vetëm vjershërimin e shqiptarëve në gjuhët orientale, por dhe prodhimin letrar në gjuhën shqipe me alfabetin arab. Duke e marrë këtë letërsi si një rrymë unike, të quajtur e bejtexhinjve, vijohej të pretendohej, se edhe “gjuha shqipe do t’i shërbente përhapjes së ideologjisë dhe të kulturës së pushtuesit”. [5] Gjuhës iu veshën funksione që nuk i ka dhe as nuk i ka pasur. Ndërsa letërsia orientale e madje alhamiada shqiptare u shpallën pronë ekskluzive e sundimtarëve osmanë, duke iu bërë, në të vërtetë, shumë nder atyre. Në këtë vazhdë autorët e shekullit XVIII krijuan, sipas këtyre vlerësimeve, kryesisht bejte “që pasqyruan shijet e moralin e shthurur të shtresave të larta, një gjuhë e mbytur nga orientalizmat, që e bënin poezinë gati të pakuptueshme për masat.”

Duke vënë sërishmi shenjën e barazimit midis ideologjisë dhe kulturës, jo vetëm letërsia orientale dhe e gjithë krijimtaria e bejtexhinjve, por dhe filozofia islame u vlerësuan jo drejt. Këngët mistike të ilahive, përfaqësonin, sipas kësaj skeme, pa dallim, një veprimtari letrare në të cilën “shfaqej myku i Lindjes”. Në këtë rast kemi shfaqjen e parapëlqimeve të skajshme për një besim dhe e kundërta për besimin tjetër.

Në këtë vazhdë, veprat me tematikë laike edhe ato me tematikë fetare të autorëve të ashtuquajtur bejtexhinj, janë, sipas vlerësimeve historike letrare të deritanishme, “të mbrujtura me konceptet e ideologjisë së pushtuesit ose përshkoheshin nga idetë e moralit islam, madje dhe në rastet kur trajtojnë  një tematikë sociale.” Në këtë shtrat teorik të gabuar ideologjia e sundimtarëve osmanë barazohej me moralin islam, i cili, ndryshe nga morali kristian, paragjykohej, pa një pa dy, i tëri negativisht. Pavarësisht nga ngjyresat mjaft të theksuara teokratike të pushtetit të sulltanëve, kurrsesi nuk mund të bëhen identifikime të tilla.

Faktet nuk mbështesin konkluzione të dhëna apriori për letërsinë shqipe me alfabet arab sikur, në një masë të konsiderueshme, kjo letërsi mbeti larg halleve e shqetësimeve të mëdha të vendit, u lidh pak me luftën e popullit shqiptar për përparim dhe zhvillim kombëtar. Konkluzione të këtilla aq më pak u përkasin autorëve që u morën me temën laike e filozofike. Veprimtaria atdhetare e autorëve bektashianë hedh poshtë katërcipërisht pretendime të këtij lloji. Madje edhe të dhënat e fundit rreth veprimtarisë letrare të Ibrahim Bushatit në gjuhën orientale, dëshmon pa mëdyshje se edhe kjo veprimtari nuk ishte e shkëputur në një shkallë apo në një tjetër nga problemet madhore të së ardhmes së atdheut.

Vlerësimi i alhamjadës shqiptare deri më sot mbetet kontradiktor sepse ajo u trajtua si një rrymë e vetme, e njësuar. Nga një anë, pranohet se përmes krijimit poetik të bejtexhinjve, letërsia jonë doli nga kuadri i ngushtë fetar dhe nisi të trajtojë temën laike. Madje, vlerësohet, se krijimtaria e tyre shënon një hap, veçanërisht në ato raste kur, përmes pasqyrimit të [6] elementeve të realitetit, të ngjarjeve e ndodhive nga jeta bashkëkohëse, shtroi probleme të mprehta shoqërore.

Alhamjada shqiptare nuk përfaqëson një rrymë të vetme artistike. Disa prej poetëve të letërsisë shqipe të shekullit XIX, rilindasi Naim Frashëri i përmend me nderim të veçantë, duke vlerësuar lart poezitë e tyre, aq sa arrin t’i quajë ata, jo pa të drejtë, “vjershëtorë të Shqipërisë”. [7]

Në truallin e alhamjadës shqiptare, [8] të asaj pjese të autorëve që trajtuan jo vetëm temën laike por dhe të atyre që shtjelluan dhe temën filozofike, me zhvillimin e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, në pjesën e dytë të shek. XIX, lindi letërsia e re e Rilindjes. Autorët e këtij korrenti u bashkuan me këtë lëvizje, qoftë dhe me krijimet e tyre me alfabet arab. Një pjesë e madhe e tyre u përfshinë në gjirin e krijimtarisë popullore, duke humbur autorësinë e tyre përmes anonimatit.

Pjesa tjetër e krijuesve në gjuhën shqipe me alfabet arab, me kalimin e kohës e humbi aftësinë për të shprehur ëndrrat dhe aspiratat e popullit shqiptar. Me venitjen e traditës të kësaj pjese të kësaj letërsie, në kushtet e lindjes dhe të zhvillimit të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare e së bashku me të dhe të letërsisë së Rilindjes, nuk mund të pranohet se shqiptarët, siç thuhet, zunë t’i kthejnë shpinën gjithshkaje që ishte osmane dhe orientale. Duhet theksuar se nuk mund të vihet shenja e barazimit midis sundimit osman, nga njera anë, dhe kulturës orientale dhe besimit islam, nga ana tjetër.

Krijimtaria e bejtexhinjve mbetet ndoshta më pak e njohura, si nga studiuesit,  ashtu edhe nga lexuesit shqiptarë. [9] E, megjithatë, letërsia,e quajtur muslimane, e shekujve të tetëmbëdhejtë e nëntëmbëdhjetë është pjesë përbërëse e trashëgimisë kulturore të shqiptarëve, element shumë i rendësishëm i saj, që mbetet  për t’u vlerësuar  siç duhet e madje, në një masë jo të vogël edhe për t’u zbuluar e rizbuluar.

Kjo letërsi, ndryshe nga sa pretendohet, [10] hapi rrugën e depërtimit  të ideve humaniste nga ana e Lindjes mbi të cilat lindi Rilindja evropiane. Prandaj nuk mund të pajtohemi me mendimin, se pushtimi osman ia preu shtigjet hyrjes së vrullshme të erërave humaniste ndër trevat tona.  Kultura islame që u zhvillua pas vendosjes së pushtetit turk jo vetëm nuk ia mbylli shtigjet popullsisë muslimane, por i hapi një dritare të madhe.

Një vlerësim objektiv për Rilindjen muslimane e ka dhënë dhe Fan S. Noli ynë i madh: “Që në shekullin e nëntë gjer në shekullin e gjashtëmbëdhjetë pas Krishtit, - përfundon Noli, - Persia ka patur një Përlindje kullture, Diturie dhe Letrëtyre, që produkoi një tufë mejtimtarësh dhe poetësh të mëdhenj si Firdusi, Avicenna, (Ibn-i Sina), Omar Khajami, Atari, Nizami Arusi, Saadi, Rumi, Hafiz Shirazi, Xhami dhe Hatifi. Nga kjo Përlindje e shkëlqyer, që buron drejtpërdrejt nga qytetëria greko-romane, lindi Përlindja arabe, e cila me anën e Spanjës influencoi Evropën medievale dhe gatiti Përlindjen e madhe italiane, nënën e qytetërisë moderne. Këtu duhet përmendur që Averroesi (Ibn-i Rushd), filosof arab, librat e të cilit kanë qenë për evropianët e Kohës së Mesme pothua i vetmi burim informatash për kullturën greke, ishte dishepulli i një Shkolle dijetarësh persianë të Bagdatit”.[11]

Shkollat filozofike të Iranit transplatojnë “kullturën e vjetërisë hellenike në Perëndim dhe kontribuon në zgjimin e qytetërisë moderne, pastaj humbet së bashku me perandorinë arabe”[12]

Letërsia e ashtuquajtur e bejtexhinjve, ashtu sikurse edhe ajo me alfabet latin e kultivuar në Veri të vendit e përqafoi pa ndonjë vështirësi ndikoi edhe në përfundimet më të mëdha të humanizmit evropian: shndërrimin e gjuhëve kombëtare në gjuhë të shkrimit, të kulturës.

Poezia e të ashtuquajturve bejtexhinj është ushqyer në një mjedis poetik të përmasave dhe të lartësive të pakrahasueshme me të tjerët. Ja çka thënë një poet i madh evropian për të mëdhenjtë e poezisë orientale:  “Flitet se persët nga të gjithë poetët e tyre për pesë shekuj, njohin të denjë vetëm shtatë sish, por dhe midis të tjerëve, të lënë më anësh prej tyre, shumë do të ishin më të nderuar, më të mëdhenj se unë”, dhe këto fjalë i ka thënë Gëteja. 

 Në anë tjetër, letërsia shqipe me alfabet arab, megjithë naivitetin  që përmban, nisi të përfundojë në mënyrë të vetëdijshme kërkesat e krijimit të fjalës artistikisht të organizuar. [13]

Intelektualët shqiptarë në periudhën osmane në gjithë rrugën e përgatitjes së tyre kulturore dhe shkencore, përvetësuan çfarë kishte më të mirë qytetërimi lindor.  Ata me aftësitë e tyre nuk mbetën, si të thuash, konsumatorë të arritjeve të tij, por  u bënë dhe protagonistë të zhvillimit të kulturës në gjuhët orientale. Me këtë zhvillim kulturor ata krijuan një mbështetje solide për t'u orientuar në arritjet më të mira të botës perëndimore dhe të përvetësonin dhe prej andej çfarë kishte më të mirë qytetërimi europian.  Gjithë ky  proçes kryhej në funksion të idealit të tyre demokratik dhe kombëtar.  Idetë e reja dhe racionale të qytetërimit lindor dhe të atij perëndimor ata i panë të lidhura ngushtë me detyrat politike, kulturore, ekonomike e shoqërore që qëndronin para kombit të tyre dhe para mbarë popujve të Perandorisë Osmane dhe më gjerë.  Për më tepër, ata, ndër më të parët dhe më i madhi, Samiu, i përpunuan këto ide dhe arritje nën këndvështrimin e realitetit shqiptar dhe osman, çka i dha shkrimeve të tyre një karakter të theksuar sa origjinal e përparimtar po aq dhe aktual. 

      Vepra e S. Frashërit dëshmon katërcipërisht se i përket një mjedisi kulturor, i cili nuk ndodhej “midis kryqit dhe gjysmëhënës”, porse i përkiste një vendi, i cili, sipas vargjeve të mirënjohura të Fan S. Nolit prift, “Pajton Islamin’ e Krishtërimin, Çpall midis feve vllazërimin”. 

Kultura shqiptare për vetë rrugën komplekse të ngjizjes së saj përfaqëson një ndihmesë origjinale dhe të fuqishme në përpjekjet për zhvillimin e dialogut kulturor ndërballkanik.