Prof. dr. Agron XHAGOLLI

PARALELIZMA DHE NDIKIME SHQIPTARO - TURKE NË FOLKLOR*

Ndërkomunikimet kulturore midis popujve në periudha të ndryshme kohore kanë qenë e janë të natyrshme. Ato para së gjithash janë shprehje e natyrës demokratike dhe humane të shoqërive që vlerësojnë dhe përvetësojnë, përgjithësisht në mënyrë krijuese, vlera kulturore të përshtatshme. Nga ana tjetër, duhet thënë dhe se përveçimet etnokulturore nënkuptojnë dhe nxjerrjen në pah të elementeve të përbashkëta me ato të etnive të tjera. Këto elemente mund ta kenë njëjtësinë në ekzistencën e një shtrati kulturor të përbashkët ose në raportet marrëse-dhënëse, gjatë përzhvillimeve historike midis dy a më shumë popujve. Po të shtonim edhe kushtet e dukuritë e njëjta, të përafërta apo të përbashkëta në popuj të ndryshëm, si krijuese në distancë të vlerave kulturore të njëjta a të përafërta, do të theksonim se pikërisht në këto mundësi duhet parë e shpjeguar përftimi i një qytetërimi kulturor popullor Ballkanik. Më konkretisht do të thoshim se bashkëjetesa e popujve të lashtë të Ballkanit, në hapësira kohore shekullore, në përbashkësi administrative si ajo e Bizantit apo e Perandorisë Osmane, janë tregues dhe shpjegues, ndër të tjera, i bashkëpërkimeve, huazimeve kulturore.

Deri më sot nga studiues të ndryshëm janë vënë në dukje shtresa e shtresime të njëjta a të përafërta në kulturën popullore të dy a më shumë popujve, kur nga njëra anë e raportit ka qenë folklori shqiptar. Por, gjithsesi, mungon një punë e organizuar, në vazhdimësi dhe, ç’është më kryesorja, pa mënjanuar të paktën frymën nacionaliste, me pikësynim nxjerrjen e përparësive të një etnie mbi tjetrën apo të tjerave. Jemi të mendimit se përbashkësitë apo raportet kulturore ndëretnike duhen parë jo thjesht si një kuriozitet shkencor apo stoli për përparësi nacionaliste, por me një pikësynim të mirëfilltë shkencor. Nëse arrihet një gjë e tillë, atëhere i shërbehet drejtpërsëdrejti edhe njohjes, forcimit të ndjenjës së miqësisë midis vendeve dhe popujve të tyre.

Shkolla të ndryshme folklorike janë përpjekur të shpjegojnë origjinën e përbashkësive në folklorin e popujve të ndryshëm. Por gjithnjë ka pasur edhe pikëpyetje të natyrave të ndryshme. Kështu p.sh., kur është konstatuar se ç’është thënë për lidhjet midis popujve fqinjë apo në afërsi, është gjetur edhe për popuj që nuk mund të mendohet për kontakte midis tyre, këto lidhje nuk mund të shpjegoheshin në të njëjtën mënyrë. Një gjë e tillë i ka detyruar studiuesit që të shohin më thellë, të gjejnë burimin e përbashkësive ndërfolklorike, jo thjesht mbi bazën e ndërkomunikimeve kufitare apo thjesht për shkak të bashkëjetesës.

Folklori shqiptar ka në tërësinë e vet pika takimi me folklorin e popujve të tjerë. Midis të tjerash, në të është e pranishme dhe një shtresë e ndikimeve orientale, e përthithur në kohë dhe në rrugë të ndryshme. Pushtimi osman i popullsive parashqiptare në shekullin e XV dhe islamizimi gradual i pjesës më të madhe të popullsisë shqiptare krijoi dhe premisat e ndikimit të kulturës turke. Shtresave të mëparshme të ndikimeve orientale iu shtuan edhe ndikimet e reja turke, apo dhe nëpërmjet tyre, edhe ndikime të një rrafshi më të gjerë.

* Ky punim është zgjeruar mbi bazën e një kumtese të mbajtur në simpoziumin ndërkombëtar me temë: Qytetërimi Islam në Ballkan, organizuar në Tiranë nga data 05 – 07 dhjetor 2003.

Studiues të ndryshëm kanë vënë në dukje se “Pushtimi osman dhe përhapja e islamizmit sollën një kulturë të re, një qytetërim i ndryshëm nga ai tradicional, që rroku jo vetëm sferën fetare, por dhe atë politike, shoqërore, artistike, të drejtën, mënyrën e jetesës etj”[1]. Gjatë trajtesës sonë do të ndalemi vetëm në dhënien e paralelizmave dhe ndikimeve shqiptaro-turke në folklor, pa u zgjeruar në raporte më specifike të folklorit dhe të kulturës turke me analoget orientale.

            Raportet folklor shqiptar - folklor turk në përgjithësi janë nga më të parrahurat në folkloristikën shqiptare. Po të përjashtonim ndonjë studim për ndikimet orientale në tregimet popullore shqiptare[2], ku flitet edhe për ndikime turke, ndonjë kumtesë për ndikime orientale në poezinë popullore qytetare në Shqipëri[3], si dhe ndonjë trajtesë të shkurtër për figurën e Nastradin Hoxhës në anekdotat shqiptare[4], lista e punimeve do të ishte e varfër. Siç e ka thënë prej kohësh H. Kaleshi, kjo vjen kryesisht nga barrierat gjuhësore[5].

Në përgjithësi, do të ishim të mendimit se lidhjet shqiptaro-turke në folklor, përveç trashëgimisë së një shtrese të përbashkët paleoballkanike, e përfshirë pak a shumë në të gjithë popujt e sotëm të Ballkanit, janë, para së gjithash, të krijuara në kushte të një bashkëjetese të diktuar historikisht, por pa përjashtuar edhe përbashkësi nga kontakte të përveçuara nga njeri-tjetri, por nëpërmjet një të treti.

Lidhjet shqiptaro-turke në folklor mund t’i shohim, ndër të tjera, në pesë plane. Së pari, përbashkësi në motive, subjekte, në lloje të caktuara. Së dyti, përfshirjen e një fryme islamike në krijime apo lloje të caktuara folklorike. Së treti, në përfshirjen në praktikim të krijimeve të ndryshme muzikore, koreografike dhe të instrumenteve të ndryshme muzikore. Së katërti, ndikime në terminologji. Së pesti, gjetja në krijime të caktuara folklorike e një numri fjalësh të ardhura nga turqishtja.

Të flasësh për përbashkësi në motive e në subjekte të ndryshme folklorike është detyrë mjaft e vështirë dhe e pamundur ta trajtosh në kufinjtë e një punimi. Por, duke u ndalur në vija më të përgjithshme, do të thoshim se këto përbashkësi janë më të dukshme, kryesisht në lloje të ndryshme të prozës popullore, si: në përralla, legjenda, anekdota, proverba etj. Në mënyrë të veçantë duhen përmendur ndikimet e folklorit shqiptar nga krijimtaria letrare e bejtexhinjve. Krahas motiveve e temave të përbashkëta, rrjedhojë e një përbashkësie ndërnacionale, ka dhe të tilla që te shqiptarët duken më së shumti të ardhura nëpërmjet folklorit turk. Por nuk mendojmë se duhen bërë përcaktime të prera rreth një huazimi pa kushte, kur dihet tashmë se motivet e përrallave në nivel ndërkombëtar janë të kufizuara. Nuk është e lehtë të përcaktosh protokrijimin.

Shpjegimet për huazim të disa përrallave te shqiptarët nga përrallat turke, duke u nisur nga emrat e personazheve dhe të heronjve, nuk mund të jenë të plota e të sakta. Nëse merret përshembull përralla në turqisht “Yer alti diyjarinin Kartali” që gjendet në disa variante dhe në përrallat shqiptare dhe arrihet në përfundimin se është marrë nga shqiptarët prej turqve[6], kjo do të thotë të mos mbahet parasysh, në rastin më të mirë, se përbashkësi motivesh të tilla gjenden edhe me të popujve të tjerë, që s’kanë pasur kontakte me shqiptarët dhe me turqit. Një gjë e tillë nuk të lejon pastaj të flasësh për një ndikim të drejtpërdrejtë, pasi mund të ketë dhe huazime në rrugë të tjera, dhe, pse jo, dhe burime të përbashkëta.

Pa u mbajtur mirë parasysh një gjë e tillë, është pohuar se në 4 vëllimet e para të serisë së prozës popullore[7], të botuara nga ish Instituti i Folklorit në Tiranë, gjenden motive orientale në përrallat shqiptare. Më konkretisht pohohet se në secilin prej tyre janë: në vëllimin e parë – 7 përralla me motive orientale; në të dytin 20; në të tretin 13; dhe në të katërtin 4[8]. Pra, gjithësej janë dhënë 44 përralla shqiptare me ndikim të motiveve nga përrallat orientale, në një tërësi prej 488 përrallash, që përfshijnë këto 4 vëllime të shfrytëzuara.

Edhe nëse do të konsiderohej i mirëqënë një përfundim i tillë, kuptohet se sa i pasaktë do të ishte pohimi se përrallat shqiptare janë me origjinë turke, gjë që ndeshet në ndonjë rast në opinione gojore. Në një numër kaq të madh të përrallave shqiptare, siç e thamë, 488, të përcaktohen me ndikime të motiveve orientale vetëm 44 përralla, tregon më së miri se përfundimet përgjithësuese janë jo të sakta. Përfundimet bindëse dhe të pranueshme mendojmë se mund të arrihen vetëm pas një studimi të plotë në plan krahasues.

Lidhur me huazimet do të ndaleshim në mënyrë të veçantë te anekdotat që lidhen me figurën e Nastradin Hoxhës. Është i njohur fakti që figura e Nastradin Hoxhës është e pranishme në shumë popuj, duke qenë një personazh me origjinë turke[9]. Rreth tij ka pasur dhe ka anekdota të shumta, në një pjesë të të cilave linjat e trajtimit janë të përbashkëta në popuj të ndryshëm. Pa pretenduar se në çfarë rrugësh anekdota të tilla kanë ardhur te shqiptarët, mund të pohojmë se një shumicë kanë hyrë përmes folklorit turk. Natyrisht, ky huazim nuk ka qenë i natyrës mekanike. Diçka ka lëvizur, është ndryshuar. Por mund të vlejë si një ide përgjithësuese pohimi i sjellë për ndonjë rast të veçantë rreth zgjerimit apo ngushtimit të subjektit[10].   

Duhet thënë se krahas ka dhe anekdota të cilat vërtet kanë personazh kryesor Nastradin Hoxhën, por në thelbin e tyre janë të burimit vendas. Siç është theksuar, në ndonjë rast figura e Nastradinit zëvendëson personazhe të njohura të humorit popullor shqiptar[11].

Fryma apo veshja islamike është më e dukshme në lloje të veçanta të folklorit shqiptar, si në këngët e kreshnikëve, në ndonjë baladë të veçantë, në përralla të caktuara etj. Për ta konkretizuar edhe më mirë këtë dukuri, po ndalemi te këngët e kreshnikëve dhe te disa përralla. Këngët e kreshnikëve janë një lloj përbërës i epikës heroike shqiptare, në të cilin u këndohet bëmave të kreshnikëve. Në këtë epos gjënden shtresime të ndryshme, lidhur ngushtë me periudhat historike në të cilat ai është ngjizur dhe ka qarkulluar. Mendimi më i përgjithshëm rreth shtresimeve të këtij cikli këngësh heroike gjen tri shtresa: së pari, shtresën mitologjike; së dyti, shtresën e përplasjeve të mëdha të popullsisë vendase dhe asaj të ardhur në shekujt VI-VII; dhe, së treti, shtresën islamike. Kjo e fundit nga studiues të ndryshëm është parë si shumë e sipërfaqëshme, pasi nuk luan ndonjë rol të posaçëm[12]. Vetë eposi i kreshnikëve nuk do të pësonte ndonjë humbje përfaqësimi nëse kjo shtresë do të hiqej krejtësisht.

Shtresës së tretë i përkasin elemente të caktuara, si rite e zakone, praktika të caktuara, ndikime të drejtpërdrejta të botës islame. Kështu p.sh., dita e Mujit, e Tale Budalinës etj. figura qëndrore të eposit shqiptar, fillon me marrjen avdes. Midis të tjerash, po sjellim dhe disa vargje që e sjellin më të qartë këtë situatë: “E, he, çe tri: vjet-e turk-i:e ja ba:,/ E, e ka fal:, he, pe:s vakte namazin,/ E, e ka lu:t-e Haxhi-e bajramin,/ Ou kurbanin-e, ba:b, e ka pre:/ E, ka ma:jt-e muejin Ranmazan,/ E, ou veç çat dja:l, he, ba:b-e tye prit”[13].

Lidhur me baladat duhet pohuar se vihet re, në raste të ndryshme, islamizimi i emrave të personazheve. Personazhe baladash që te arbëreshët në Itali dhe te shqiptarët e krishterë i gjejmë vetëm me emra të krishterësh, në krahina të ndryshme shqiptare, në të cilat është ndryshuar besimi fetar nga i krishterë në mysliman, të njëjtët personazhe i gjejmë të islamizuar. Një gjë e tillë është shprehje e drejtpërdrejtë e shndërrimeve fetare që u realizuan në hapësirat e sotme shqiptare, pas pushtimit nga osmanët. Sa për ta konkretizuar, le të themi se ndërsa te shqiptarët e krishterë personazhet e baladës që bën fjalë për mbajtjen e fjalës së dhënë quhen Kostandini e Doruntina, përgjithësisht te shqiptarët myslimanë këta emra janë zëvendësuar me emra myslimanësh, si p.sh., Hyseni dhe Mehremja[14]. Por është fakt se një shndërrim apo praktikim në balada të ndryshme të personazheve të ndryshme me emra myslimanë e gjejmë dhe në krahina të krishtera. Kujtojmë këtu, p.sh., se në Mirditë, Kastrat, dy krahina të banuara nga besimtarë katolikë, personazhet e krishterë, përgjithësisht të njohur me emrat Vllastar, Gjinovak, i gjejmë me emrat myslimanë Ali Borxhalia dhe Hysen Aga i Vogël.

E njëjta dukuri ndeshet edhe në përralla të veçanta. Gjejmë në disa prej tyre dhe ndonjë ndikim nga besimi islam. Të kësaj natyre do të përmendnim disa praktika fetare, karakteristike për besimin islam, si leximi i kuranit për të vdekurin gjatë 40 ditëve[15], mbyllja e dhëndrit në gjerdek pasi hoxha të ketë bërë dua[16] etj.

Duke u ndalur posaçërisht te shtresa e tretë, do të thoshim se në ciklin shqiptar të kreshnikëve është i pranishëm ndikimi islamik, por duhet theksuar se ai nuk është zotërues. Si i tillë ai nuk ndikon në tërsinë e ecurisë dhe të ndërtimit të këtyre lloj këngëve. Një frymë apo veshje të caktuara islamike janë më tepër shtesa të një kohe shumë më të vonë të kohëformimit të këtij lloji folklorik. Ato nuk janë aq funksionale dhe të besueshme, nisur edhe nga fakte të tilla që i sjell vetë cikli, si p.sh., kreshnikët shqiptarë, që janë me emra të myslimanizuar dhe marrin avdes, në të njejtën kohë, pinë dhe verë me bucela. Në këngë të veçanta gjejmë dhe skena të faljes së kreshnikëve shqiptarë si besimtarë të devotshëm muslimanë, ta quajnë veten turq. Por duket qartë se në këngët e kreshnikëve te shqiptarët shtresa islamike nuk është e ndërthurur organikisht me tërësinë e këtyre këngëve, por është thjesht një kontaminim mekanik i jashtëm. Sidoqoftë, ato janë pjesë përbërëse e krijimtarisë popullore shqiptare, ndaj si të tilla ato duhet të studiohen për nga gjerësia e shtrirjes së tyre, për funksionet që kanë luajtur, për hapësirat që kanë mbushur, për ndikimet e përftuara në mënyrë mekanike apo janë asimiluar dhe u janë përshtatur mentalitetit dhe psikologjisë së shqiptarëve etj.

Shekulli XVIII, sidomos gjysma e dytë e tij, dhe fillimi i shekullit XIX shënojnë periudhën e lindjes dhe të formimit të rrymës letrare të bejtexjinjve në mjediset shqiptare. Me këtë emërtim u njohën ata autorë të asaj kohe që vjershëruan shqip, por me alfabet arab. Realisht “prodhimi letrar i bejtexhinjve shqiptarë e bëri jetën fillimisht në gjuhën turke dhe më pak persiane”[17]. Përcaktimi i natyrës së përgjithshme të kësaj letërsie, se veprat e saja “janë të mbrujtura me konceptet e ideologjisë së pushtuesit ose përshkohen nga idetë e moralit islam, madje dhe në rastet kur trajtojnë një politikë sociale”[18], nuk mohon faktin se “krijimtaria e bejtexhinjve shënon një hap, veçanërisht në ato raste kur përmes pasqyrimit të elementeve të realitetit, të ngjarjeve e ndodhive nga jeta bashkëkohore, u shtrua një problematikë e mprehtë shoqërore”[19].  Besojmë se pikërisht në këtë vlerë të përgjithshme, krahas marrjes, shfrytëzimit apo përvehtësimit nga tradita popullore shqiptar, si dhe faktit që zakonisht vjershat e bejtexhinjve ishin krijuar posaçërisht për t’u kënduar, të përcjella me instrumenta muzikorë, pati përfshirje në një numër të caktuar të këtyre krijimeve me autorë në qarkullimin folklorik. Një dukuri e tillë, e pranuar tashmë nga studiuesi të ndryshëm[20], solli si rrjedhojë edhe përfshirjen në folklorin shqiptar të botëkuptimit islamik të autorëve, krahas ndikimit oriental në përgjithësi, Mund të përmendim këtu, krahas tematikës së trajtuar me koncepte të ideologjisë së pushtuesit, përfshirjes së një etike fetare, praktikimit të orientalizmave të ndryshme, edhe ndikimet në anën artistike të krijimeve. Mund të themi se prozodia e bejtexhinjve pati një ndikim të dukshëm nga prozodia orientale[21].

Etnomuzikologjia shqiptare, ndonëse relativisht e re, s’ka lënë jashtë vëmendjes që në fillimet e saja, edhe ndonjë problem ndikimi nga muzika popullore e Orientit në muzikën popullore shqiptare, në mënyrë të posaçme te këngët popullore qytetare. Do të mjaftonte të përmendnim këtu mendimet e sjella nga studiuesi i njohur R. Sokoli. Duke folur për kodifikimin e repertorit të “ahenxhijve” ose “sazexhijve” të qyteteve shqiptare, sidomos të Gegërisë, ai pyet: “Po çka janë e si janë këto 12 mekame?” Dhe më poshtë vetë përgjigjet: “Janë shkallë modale të ardhuna nga sfera e kulturës turko-arabe-persiane, të cilat i përhapi dyndja e osmanëve si ndër ne ashtu dhe në folklorin e viseve të tjera  të Ballkanit”[22]. Duke pranuar hapur huazimin e këtyre krijimeve, në të njejtën kohë, po ky autor shkruan: “Aty këtu populli ynë i tjetërsoi këto shkallë të përvetësueme tue ia përshtatë pak a shumë shijës së vet”[23].

Edhe etnoorganologjia shqiptare ka dhënë ndihmesën e vet për sqarimin e situatës së veglave muzikore popullore shqiptare, jo vetëm duke u përqëndruar në shqyrtimin e lëndës përbërëse të tyre, të ndërtimit, të mënyrës së punimit e të përdorimit, veçorive të tingëllimit, mundësive shprehëse, repertorit, por është ndalur dhe ka gjurmuar njëkohësisht prejardhjen dhe përhapjen e tyre. Organologët kanë theksuar edhe ndikimet, huazimet te shqiptarët nga instrumentat popullore turke. Mund të përmendim instrumente të tilla, si: surlja, daullja, sharkia, dajreja, dyzeni etj. Ndonjë studiues pohon: “… historikisht, surlja dhe daullja kanë hyrë në Shqipëri me pushtimin turk (shek. XV-të), por nuk përjashtohet mundësia edhe më përpara, meqënëse prania turke ka ekzistuara nëpërmjet vasalitetit të shumë princërve feudalë shqiptarë…”[24].

Në të mjejtën kohë, organologët shqiptarë kanë pohuar se rëndom veglat e huazuara i janë nënshtruar procesit të “aklimatizimit”. Dhe këtu, padyshim, që bëhet fjalë edhe për instrumente të ardhura te shqiptarët nga turqit. Kështu p.sh., është pranuar huazimi i sharkisë nga turqit. Por, në të njejtën kohë janë bërë studime dhe rreth shndërrimeve që ka pësuar ky instrument duke hyrë në qarkullimin folklorik të shqiptarëve, ashtu siç ka dhe trajtesa për instrumentet popullore në përgjithësi. Në një nga studimet pohohet: „… veglat muzikore fiksojnë cilësitë konstruktive të intonacioneve popullore vokale të një mase të konsiderueshme…”[25]. Dhe më poshtë vazhdohet: “Dihet që me veglat muzikore të një populli shprehet ajo ndjeshmëri intonative, që ka lindur nga brendia psikologjike e këngëtarëve popullorë”[26]. Me interes do të ishte të përmendnim që organologët e shquar K. Saks dhe G. Tintor instrumentin e jongarit e cilësojnë si një vegël turko-shqiptare me tre tela[27].

Ndikimet turke në terminologji apo në emërtime të ndryshme në folklorin shqiptar janë të pranishme kryesisht në vegla muzikore dhe emërtime të tyre, në emërtime vallesh apo ndonjë lloji të prozës popullore, në emrat e disa personazheve të përrallave apo të anekdotave etj. Në vise të ndryshme shqiptare krahas termit përrallë gjendet në përdorim dhe fjala me origjinë turke hiqaje apo hiqa[28], duke qenë në përdorimin e këtyre dy fjalëve një diferencim në domethënie. Po kështu, gjuhëtarë të ndryshëm, shqiptarë dhe të huaj, kanë vënë në dukje se një numër termash, përcaktues të veglave muzikore popullore të ndryshme, janë futur në gjuhën shqipe. Ndër të tjerë, terma të tillë muzikorë, si: bakllama, buzuk, curle, çallgi, daulle, dajre, dymelek, kadum, tambura, zile etj., pavarësisht nga origjina e tyre, konsiderohen të ardhur në shqip nga turqishtja[29]. Por le të përmendim këtu se gjuhëtarë të ndryshëm kanë nxjerrë në pah përfshirjen në gjuhën shqipe të më shumë fjalëve me burim oriental apo dhe pikërisht turk. Nuk mund të mos përmendim krahas Çabeit edhe emra të tillë, si A. Kostallari që ka nxjerrë në pah rreth 100 turqizma në muzikën popullore shqiptare apo T. Dizdarin që përcakton një lëndë të gjerë muzikore shqiptare me burim oriental[30].

Ndikime terminologjike ka edhe në sferën e etnokoreologjisë shqiptare. Kështu p.sh., te turqit një nga kërcimet quhet Zejbek[31], kurse te shqiptarët, në rrethin e Matit, njihet dhe praktikohet vallja e quajtur Zejbekshe. Por përveç emërtimit të njejtë, asgjë tjetër nuk i lidh këto dy valle në dy popuj të ndryshëm. Sipas studiuesve shqiptarë vallja Zejbekshe është e ndërtuar në shtratin e valles dyshe të Matit, në veçanti, dhe të asaj shqiptare, në përgjithësi[32].

Përveç pohimit dhe përcaktimit të lidhjeve dhe të huazimeve shqiptaro-turke në folklor, duhet theksuar edhe dukuria e përshtatjes dhe e përfshirjes së psikologjisë shqiptare në krijimet, motivet, shtresimet e huazuara. Kjo ngaqë asgjë nuk merret në mënyrë mekanike, por kalon si pasuri folklorike e një bashkësie tjetër nëpërmjet një asimilimi krijues, diku më i thellë e diku tjetër më i cekët. Për këtë orientologu i njohur shqiptar H. Kaleshi shkruan: “…kuptohet se në këto tregime (bëhet fjalë për ndikimet orientale në tregimet popullore shqiptare, pra dhe ato turke) që në shqipet shtjellojnë tematikë që rrjedh nga Orienti, ka edhe mjaft elemente autentike, ndërlidhje motivesh të tjera me zgjidhje të reja situatash, kemi një seri personazhesh që paraqiten dhe veprojnë pak ndryshe nga ato që gjenden te popujt e Orientit, mbi të gjitha, në këto shqiptare hetohet edhe mënyra specifike e rrëfimit popullor shqiptar”[33]. Edhe studiues turq e kanë vënë në dukje një dukuri të tillë, por duke theksuar edhe mëvehtësinë e folklorit shqiptar. Ndonjë prej tyre, duke folur në përgjithësi për lidhjet apo për tiparet e përbashkëta, për shkak të bashkëjetesës, midis shqiptarëve, turqve dhe popujve të tjerë të Ballkanit, më tej thekson: “… është fakt që në folklorin e shoqërisë shqiptare gjenden elemente të veçanta që nuk ndeshen në popuj të tjerë të Ballkanit”[34].

Në prozën e në poezinë popullore shqiptare gjenden edhe një numër i konsiderueshëm fjalësh me origjinë turke. Ato, në origjinën e tyre, mund të jenë dhe nga gjuhë të tjera orientale, por në shqipe janë përfshirë nëpërmjet turqishtes. Po sjellim këtu vetëm disa vargje popullore ku përfshihen edhe fjalë nga turqishtja: “I ka ba nji pun’ vaki:/ Kam çart’ kull’ e djeg’ shpi,/ Kam qit’ tokën për miri”; “Sy e vetulla t’i due,/ Ata janë meze për mue” etj. Po kështu, siç na njofton H. Kaleshi, narratori që të shlodhet pakëz gjatë rrëfimit dhe që të përqëndrohet për rrëfimin e mëtejshëm, thotë: Gel zeman - git zeman (ka ardhur koha - ka shkuar koha). Këtë shprehje dhe po me këto funksione e gjejmë dhe në ndonjë nga përrallat e shqiptarëve, në formën: Gjel zeman - gjit zeman ose hajt zeman - gjit zeman[35]. Ky ndikim është i natyrshëm, po të kemi parasysh pohimin e gjuhëtarëve se “të thella qenë gjurmët që mbeten këtu (te gjuha shqipe – A.Xh.) nga sundimet romake e turke”[36]. Dhe pohime si ky i mësipërmi vinë duke theksuar se “Shqipja e ruejti mvehtësinë e jo vetëm në strukturën gramatikore, por dhe në një thesar të mirë fjalësh të gurrës së vjetër. Këtë trashëgimi e pasuroi, si çdo gjuhë tjetër, me huazime sidomos nga gjuhët e sunduesve, pra dhe nga turqishtja”[37].

Ndikime turke paraqiten edhe një numër personazhesh të përrallave shqiptare. Personazhe të tilla, si: qerosi, krosi, qeli, qelani, peritë, hyritë, xhindi, exhinja etj. kanë hyrë, siç pohon me të drejtë H. Kaleshi, nga turqishtja[38]. E së njejtës origjinë paraqitet edhe ndonjë figurë e mitologjisë. M. Krasniqi shkruan se “Karakonxholli është figurë mitologjike ndër ne, e ardhur nga mitologjia turke. Në Kosovë njihet me emrin “Kallakonxhë”, e cila udhëtarin e huton, ia mjegullon mendjen dhe di të orientohet në hapësirë”[39].

            Tashmë këto lidhje, përbashkësi, ndikime nga folklori turk në (dhe me) folklorin shqiptar janë bërë pjesë përbërëse e këtij të fundit. Ato janë shkrirë organikisht në krijimtarinë folklorike shqiptare, duke u shtrirë gjerësisht në qarkullimin folklorik. Ato janë të rëndësishme për t’u njohur, jo thjesht në planin historik të zhvillimit të marrëdhënieve dy palëshe, të zbulimit të rrugëve të përthithjes, për mesazhet dhe vlerat artistike që përcjellin, por, dhe mbi të gjitha, për vendin që zënë në folklorin shqiptar dhe për rolin e rëndësishëm që luajnë në të deri në ditët tona.  

Lidhjet dhe këmbimet midis shqiptarëve e turqve në përbërës të ndryshëm të folklorit natyrisht që janë shumë më të gjera e më të thella se sa këto që ne mundëm të bënim prezente në kufinjtë e një trajtese të tillë. Mendojmë se mbetet detyrë bashkëpunimi në të ardhmen mes specialistëve shqiptarë e turq që, sipas fushave përkatëse, të mundin të realizojnë nxjerrjen në pah, në mënyrën më të plotë të mundëshme, të raporteve përbashkuese, dhënëse-marrëse, asimiluese, deformuese, përveçuese. Të gjitha këto raporte mendojmë se duhen parë në shtratin e kushteve të njëjta a të përafërta historike, ekonomike, të shkallës së njëjtë të civilizimit midis dy popujve, shqiptarë e turq, por dhe me popujt e tjerë.