DISA LETRA TË PANJOHURA TË FAIK KONICËS

(Botohen për herë të parë)

Prof. Dr. Hysni Myzyri

            Letrat e panjohura të Faik Konicës, që po botohen për herë të parë, i janë dërguar Pandeli Evangjelit, atdhetar i njohur i Rilindjes Kombëtare dhe burrë shteti i shquar në vitet 20-30 të shekullit XX. Ato janë ruajtur me kujdesin e duhur nga mbesa e Pandeli Evangjelit, Donika Evangjeli (Stasa), e cila pati mirësinë të na i vinte në dispozicion për t’i bërë të njohura për publikun dhe studiuesit.

            Letra e parë i përket vitit 1897, kur Pandeli Evangjeli ishte kryetar i shoqërisë “Dituria” të Bukureshtit, i njërës prej shoqërive patriotike më të rëndësishme të diasporës shqiptare në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX.

            Letra e dytë i përket vitit 1920, kur Pandeli Evangjeli ndodhej në Paris si kryetar i delegacionit të kolonisë shqiptare të Rumanisë pranë Konferencës së Paqes të Parisit dhe më pas si pjesëtar i delegacionit zyrtar të qeverisë shqiptare të dalë nga Kongresi i Lushnjës (1920). Ishte pikërisht Pandeli Evangjeli që në emër të qeverisë shqiptare i kërkoi Lidhjes së Kombeve pranimin e Shqipërisë si anëtare të saj.

            Katër letrat e tjera i përkasin vitit 1921, kur Pandeli Evangjeli ishte kthyer në atdhe dhe atij i ishin besuar detyra të rëndësishme shtetërore, si kryetari i Parlamentit të parë shqiptar, ministër i Punëve të Jashtme dhe pastaj kryeministër i Shqipërisë.

            Këto letra botohen duke ruajtur në përgjithësi gjuhën dhe ortografinë e origjinalit. Është ndryshuar vetëm alfabeti i përdorur nga F. Konica, duke e zëvendësuar atë me alfabetin e sotëm të gjuhës shqipe. Kllapat katrore brenda tekstit të letrave janë përdorur nga ne për të bërë ndonjë sqarim të nevojshëm.

-1-

Letër e Faik Konicës dërguar Pandeli Evangjelit, kryetar i shoqërisë “Dituria” në Bukuresht[1]

                                                                                                Bruksel, 25 qershor 1897

            I dashur vëlla,

            Punërat s’na lanë kohë që të të shkruajmë më shpejt dhe si na e do zemra. Dhe sot, në mes të punës dhe të djersës, marrim pendën.

            Sa të drejtë ke kur thua që duhet punuar natë e ditë për të drejtat e kombit! Po, për fat të keq, shqipëtarët që kuptojnë këto punëra janë të pakët.

            Medhatin[2] e mbajtën 6 ditë dhe e shtrëngojtin shumë të japë shkakun për cilin kish adresat: 1. tënden, 2. tonat, 3. të Temos.[3]

            S’qe mjaft që të na kenë marrë emrat tona, po tani muarnë dhe tëndin. I hëngërt murtaja ata të poshtrit që u bënë spiunë.

            Për letrat [alfabetin] të kemi për të dërguar ca më tutje një letrë të gjatë që të merremi mirë vesh, se tani na zjen koka nga që armiqtë duan që të na prishin fare fare. Ata që kuxojnë - me letra a me shtypje - të bëjnë fjalë kundrë nesh, nuk mejtohen që me dy artikëlla, kemi mjaft gjëra për të thënë kundrë atyre që t’i pëlcasim në baltë.  S’bën gjë. Do të na vijë edhe neve koha.

            Vëlla i dhëmshur! Në dy tri ditë kemi për të dërguar në emër të së përkohshmes [revista “Albania”] një letër “officielle” mi emër të kryetarit “Diturisë” d.m.th. ajo letrë nuk është prej miku te miku, po një letrë “publique”. Këtu, të lutemi t’a marrësh atë barrë me miqësi, se puna na shtrëngoj të bëjmë ashtu.

            Të 40 frëngat e [Milo] Duçit s’i kemi marrë ende.

Zotit Tërpos i dërguam 2 numra të 4-a. I dyti pajtim i tij a të nisjë që nga i I-ri numër gjer te i 12-i, apo nga 4-i te i 16-i?  

            Muarmë një letrë prej Zotit Adhamidhi, përgjigje të një letre ku i qaheshim pse na kërkoi 13 abonente dhe s’na dërgoi asnjë. Me ca të tjera të çuditëshme - të cilat më tutje të japim të marrësh vesh- na thotë që kur dolli e përkohshmja “Albania” ‘ca Zotërinj “membres de la societe albanaise de Bucarest” (textuel)[4] i shkrojtën: “dërgonani të hollat neve, se në vent të “Albanisë” do të dalë një fletë “Shqipëria” në Bukuresht”.

            Vëllazërisht të them, të mos kisha nisur këtë punë, sa i lumtur do të isha! Shqipëtarët janë të zotërit të prishin, por jo të ndreqin.

            Pas ca ditë më shumë. Vëllezërit tënd:

F. Konica[5]

P.S. Shumë “curieux” do të ishim të dijim sa të holla në muaj u kostis shqiptarëve ajo fleta me emër “Shqipëria”[6] ...Thuaj nga ana ime atij që drejton fletën “Shqipëria”, t’a heqë fjalën “La langue est en realite l’home meme”[7] në krye, në mos do t’a përqeshin njerëzia...[8]

                                                                                        -2-

Letër e Faik Konicës dërguar Pandeli Evangjelit në Paris[9]

                                                                                                Romë, 3 nëntor 1920

            I dashur mik,

Peshkopi Noli, i cili nga një javë ndodhet këtu, admiroj bashkë me mua energjinë me të cilën e shputë përpara punën e përfaqësimit tonë pranë Lidhjes së Kombeve, Kartën tuaj me dokumentat i mora dje në mëngjes, e, pasi i kënduam bashkë me Peshkopin, i dërgova menjëherë Mehmetit[10] këtë telegram urgjent:

            “Je vien de recevoir à l’instant de Monsieur Pandeli Evangheli une lettre avec des documents importans de nature urgente. – Telegraphiez-moi si je dois les conserver jusqu’ à votre arrivèe, qu’ on me dit imminente, ou si je dois vous les envoyer immediatement. –Le deux novembre. –Faik Konitza”[11].

            Se duhet të dini që komisioni, të cilin kish detyrë tre muaj më parë t’a dërgonte në Romë qeveria jonë, sipas marëveshjes preliminare të Tiranës, -- u vendos më në fund që të vijë. Përbëhet prej pesë vetave: Kryetar, Mehmet B. Konica; membre: Monsignor Koleci, Z.Z. Spiro Koleka, Eshref Frashëri, Qazim Kokoshi (vini re me ç’takt të math kanë vënë në komision Spiron dhe Qazimin, të cilët, armiq të tërbuar të Italisë, vijnë sot për të fituar ... mprojtjen e italjanëve! ...Ata zotërinj të Tiranës më duket se i marrin italjanët për budallenj). Komisioni vjen me një torpedinier nga e enjtja në Bari.

            Një tjetër komision do të vejë nga nisja e javës që vjen në Gjenevë. Është prej katër vetash, që janë: Kryetar, Z. Peshkop Noli, membre, Dr. Adhamidhi, Pandeli Cali, Hil Mosi.

            Zgjedhja e Peshkopit është fare e pa pritur: e beri Parlamenti, duke i’a imponuar qeverisë. Z. Pandeli Cali erdhi në Bari që t’a lajmërojë Peshkopin. Ne të dy (Peshkopi dhe unë) ishim të mendjes që, sa të jetë Sulejmani në krye të kabinetit të mos e akseptojë atë barrë që i dhanë. Po si muarnë kartërat tuaja, ndërruam mendje, se do të jetë mëkat të mos ndodhet një njeri i zoti në Gjenevë. Peshkopi do t’a akseptojë, po duke deklaruar që akseptimi i tij s’ka kuptimin e një aprovimi ose një besimi për qeverinë. Se ndryshe bëhet puna për të qeshur.

            Në Korçë, janë bërë punët si mos më keq. Janë ndërruar gjer tani shtatë prefektë. Populli ju kërkon ju, si të vetmin të ndershëm e të besuar. Qeveria ju emëroi dhe besoj që në ca ditë do t’ju dërgojë fjalë. Do t’ish punë shumë e mirë të shkojit; por në më dëgjoni mua, t’i veni Guvernës ca kondita, më e para e të cilave të mos ju dërgojë oficerë të rritur në ushtri të Turqisë, se do të gjeni belanë ndryshe. (Kemi më shumë se 100 oficerë të mësuar në Austri e në Itali, të cilët, shumica janë të urtë e të ndershëm).  

Kartërat për Lidhjen e Kombeve që mora dje edhe teli i Z. çerkrezi që mora sot janë të vetmet që më mbetnë. Të gjitha sa dërguat më parë i çova menjëherë në vënt. Puna e Ed’hem Pashajt nuk është e vërtetë; po për fat të zi Shqipëria është e mbushur e po mbushet me xhonturq. Jam i bindur që Sulejmani[12] është agjent i Mustafa Qemalit. (Ju jepja shumë fakte te letra që ju shkroja tre muaj më parë, e cila humbi a u vodh). Një vënt që toleron intriga xhonturke në hall që ndodhet, është një vend që s’munt të ketë avenir të mirë. Unë jam bërë shumë pesimist për shpëtimin e Shqipërisë. Qofsha i gënjyer!...

Mbetem juaji me zemër,

Faik Konica

                                                                                         -3-

Letër e Faik Konicës dërguar Pandeli Evangjelit[13]

Romë, 18 mars 1921

            I nderuar e i dashur mik,

            Që kur u nisët nga Parisi, mbetmë pa lidhje nga mungesa e një adrese të vendosur prej jush dhe vetëm sot gjej rastin të ju dërgoj urimet e mia edhe për punën e gjatë e të ndershme që bëtë në Paris, edhe për të zgjedhurit t’uaj si deputet.[14] Dhëntë Perëndia që karakteri juaj i matur t’u vëjë pak frenë rrëmbimeve të politikanëve tanë, të cilët s’janë të zotët të kuptojnë se vetëm me moderim do të mundin t’a shpëtojnë Shqipërinë.

Mbetem juaji me besë,

Faik Konica

P. S. Letrën tuaj për Z-n Turtulli edhe për kryeministrin e dërgova me kohë.

                                                                                   -4-

Letër e Faik Konicës dërguar Pandeli Evangjelit në Tiranë [15]

                                                                                        Romë, 17 prill 1921

            I dashur mik,

            Letrën tuaj për ministrin e punëve të brendëshme, që atë ditë që e mora, pata rastin t’a dergoj në Tiranë, me anë të zotit ministër Tef Curanit. Përveç kësaj, edhe porosinë tuaj të parën, letrën për doktor Turtullin, e mbarova me shpejtim, posa më shkruat nga Parisi.

Më vjen keq që nuk u poqëm dot në Romë: do të kishim shumë për të folur.

Biletën tuaj nga Italia e mora dje dhe besoj tani të jeni në Tiranë.

Duke ju uruar një mijë të mira, mbetem i juaj me besë,

Faik Konica

P.S. –Shumë të fala zotit Dhimitri Ilos.

                                                                                        -5-

Letër e Faik Konicës dërguar ministrit të Punëve të Jashtme të Shqipërisë, Pandeli Evangjelit, në Tiranë[16]

Napoli, 6 shtator 1921

            I ndershëm mik,

            Ju falem nderit për pasaportën që më dërguat me zotin Peshkop Nolin, sado që s’e përdora dot, se amerikanët qeverive që s’janë edhe të njohura zyrtarisht nuk u a akseptojnë pasaportet diplomatike, po vetëm pasaporte ordinare. Prandaj u shtrëngova të mbaroj punë me një pasaportë të vjetër. Nisem nesër, të mërkurën, drejtpërdrejt nga Napoli për në Boston me një vapor ingliz të mirë.

            Unë që ju dua me të vërtetë  dhe ju uroj në ç’do rast, s’ju dërgova urimet e mija për emërimin tuaj si ministër. Të ju flas pa fshehur mendimin tim, heshtja ime ish me qellim: se unë dëshiroja të hyjit, e besoj që munt të hyjit, ndryshe në qeveri tonë. Kam frikë se, me shokët që kini, do të gjeni më në fund “belanë” edhe, pa pasur nonjë faj, do të humbisni popullaritetin tuaj.

            Nemni leje të ju thom, i ndershëm mik, që financat e vendit janë në duar shumë të liga. Unë vetëm një ilaç njoh: të vihet organizimi i financave në duart e një amerikani të njohur, si Zoti Dennis, këshilltar tregërie i Amerikës në Ambasadë të Londrës: (predecesorin e tij e ka marrë si organizator çekosllavakia). Me këtë mënyrë do t’u ngrihet kuraja edhe shqiptarëve të Amerikës, nga të cilët ahere mund të prisni ndihma me shumë rëndësi.

            Më falni që ju flas për një gjë me aqë rëndësi pa treguar më gjërë shkaket e këtij emërimi; po do t’ju shkruaj prapë nga Amerika.

Mbetem juaji me besë,

Faik Konica

                                                                                        -6-

Letër e Faik Konicës dërguar kryeministrit dhe ministrit të Jashtëm të Shqipërisë, Pandeli Evangjeli, në Tiranë[17]

            I dashur mik,

            Ju uroj për ofiqin e math që kini marrë.[18] Letra që ju dërgoj zyrtarisht do t’ju japë të kuptoni si janë punët këtu [në Shtetet e Bashkuara të Amerikës]. Shtoj një fjalë të fshehtë: që këtu arkën e “Vatrës”[19] e gjeta të zbrazur dhe 25.000$ nga të Huas Kombëtare të prishur pa nonjë të drejtë, gjoja për të shtypur libra, po e vërteta për të marrë komisione nga fabrikat e kartës. (Një spiun serb, Anastas Pandeli, që për fat të zi ish predecesori im, ka marrë me këtë mënyrë 3000$ komision)! Sido që në qoftë, unë gjeta këtu një “situation” që as e pëlqej as e aprovoj. Po ç’të bëja? Mund të nxirja një warrant (siç thonë këtu) [autorizim, urdhër] edhe t’i dërgoja në burg ca nga shkakëtarët e prishjes së “Vatrës” që ndodhen këtu, po ajo do të sillte edhe prishjen e “Vatrës”. Prandaj, s’mora ndonjë masë.

            Tani për të mirën e kombit, ju lutem të më ndihmi t’a mbuloj vjedhjen e predecesorit t’im, duke vendosur me kabinetin t’uaj që të na bleni ato libra që janë shtypur dhe të cilat kanë dhe vlerë.

              Zotin Sotir Treska, prurësin e kësaj letre, ju a porosit [rekomandoj] si një shqipëtar të mirë, besnik dhe të kuptuar.

Mbetem juaji me zemër,

Faik Konica[20]