Prof. dr. Xhevat Lloshi

DISA EMËRTIME TË PËRBASHKËTA NË TERMINOLOGJINË FETARE SHQIPE

            Historia e gjuhës së shkruar shqipe është e lidhur drejtpërdrejt me gjuhën e veprimtarisë fetare. Dihet mirë se shkrimet e para shqipe kanë qenë në fushën fetare, madje me lëndën e tyre kanë punuar në fillim gjuhëtarët europianë të shek. XIX, duke nisur me J. Ksilanderin (Xylander) e duke ardhur te dijetari i njohur Franc Bopi, i cili përcaktoi shkencërisht karakterin indoeuropian të shqipes. J. G. Hani (Hahn), që mbahet si një ndër themeluesit e albanologjisë, e mësoi shqipen duke punuar bashkë me K. Kristoforidhin dhe A. Panajotin mbi tekstin e Dhiatës së re shqip të V. Meksit e G. Gjirokastritit. Fan Noli e ka shprehur qartë, se u mëkua me shqipen e K. Kristoforidhit në Dhiatën e re, kurse mes krijimtarisë së tij të gjerë e mes përkthimeve të disa kryeveprave të letërsisë botërore zunë vend edhe tekstet fetare.

Megjithatë, ecuria e lëvrimit të shqipes, duke nisur me përkthimet fetare e deri te vendosja e variantit standard, nuk ka qenë në një vijë të drejtë, siç ka ndodhur me disa gjuhë të tjera, për shembull, me gjermanishten pas Martin Luterit. Ka pasur disa rrethana, që e kanë ndërlikuar këtë ecuri.

Para së gjithash, për arsye historike të njohura mirë, në popullsinë shqiptare kanë bashkëjetuar disa degë të besimeve monoteiste. Krishterimi zuri vend në trojet tona duke ardhur nga Perëndimi në shekullin IV. Me gjithë përfshirjen e këtyre viseve në Perandorinë Lindore, e cila më pas u quajt Perandoria Bizantine, në këto troje deri në shekullin e dhjetë nuk kishte një ndarje të qartë mes katolicizmit e ortodoksisë. Sidoqoftë, kjo ndarje e dy kishave dhe ushtrimi i veprimtarisë së tyre në dy gjuhë besimi, domethënë latinisht e greqisht, ishte tashmë e ngulitur, kur nisën pushtimet osmane. Që nga shekulli XV nisi predikimi i islamizmit në Shqipëri, por gjithashtu në dy degëzime, që kanë ardhur deri më sot, domethënë kryesisht të sunive, por edhe të bektashinjve, që kishin një shtrirje të ndjeshme. Gjuha e predikimit ishte arabishtja, por në praninë e osmanishtes, e cila kishte rol të ndjeshëm, për shkak të sheriatit, që lidhej me jetën shekullare.

Në këto rrethana, tradita e shkrimit të shqipes ishte e lidhur me ato që janë quajtur ‘qarqe kulturore’ në lëvrimin e literaturës së shkruar, por pa arritur që njëri drejtim të mbizotëronte mbi gjithë popullsinë. Përfundimi i parë që na del është se përpunimi i terminologjisë fetare në gjuhën shqipe është bërë në disa drejtime, me pikënisje nga disa gjuhë të huaja konfesioni.

Megjithatë, si nga prejardhja e tyre historike, ashtu edhe nga bashkëjetesa në viset shqiptare, këto besime kishin një varg nocionesh të përbashkëta, deri edhe emra të përveçëm të njëjtë. Ndërkaq, termat e përbashkët u përdorën në gjuhët e huaja përkatëse dhe në rastet e përkthimeve e të asimilimeve në shqipen ruajtën gjurmët e besimit në të cilin përdoreshin, domethënë edhe të gjuhës konkrete të huaj. Do të pranojmë atëherë si përfundim të dytë, se terminologjia fetare shqipe ka një varg fjalësh dhe emrash të përveçëm, që shënojnë të njëjtat dukuri, por kanë shfaqje të ndryshme gjuhësore. Kështu, ndryshe nga gjuhët e tjera europiane, shqipja ka disa shtresa paralele në këtë fushë si pjesë përbërëse të leksikut të saj dhe jo si përdorime për raste të posaçme.

Gjatë Rilindjes Kombëtare në shek. XIX u shfaq kërkesa për një gjuhë të shkruar të përgjithshme. Atëherë u pa qartë, se nga pikëpamja dialektore nuk ishte e lehtë zgjidhja. Pati një synim me burim atdhetar për afrimin e zgjidhjeve, siç e bëri Kristoforidhi në përkthimet fetare në variante të mbështetura në dy dialektet kryesore, por pati edhe lëvrim të mëtejshëm të traditave të mëparshme, duke i ngulitur dallimet e prejardhura nga baza dialektore. Kështu u shfaqën dy korniza të ndryshme, njëra konfesionale dhe tjetra dialektore, por pa një përputhje ndërmjet tyre. Prej këndej do të lindte një prirje, e cila qoftë edhe jo e shprehur fare hapur, ka kërkuar dhe në raste të veçuara edhe sot kërkon, që të përputhet baza dialektore e gjuhës së shkruar me një konfesion dhe të marrë sipërinë. Përfundimi i tretë është se terminologjia fetare në gjuhën shqipe ka ndier edhe ndikimin e varianteve me bazë të ndryshme dialektore.

Mëvetësimi i bashkësisë ortodokse shqiptare dhe i bashkësisë myslimane e bektashiane pas krijimit të shtetit shqiptar i nguliti dallimet në përdorimin e terminologjisë fetare në kushtet e një tolerance fetare shembullore. Ndërkaq, zhvillimi i përgjithshëm kulturor i vendit, përparimi i letërsisë artistike dhe zgjerimi i përkthimeve e ndihmuan njohjen e shoqishoqme të gjuhës së konfesioneve të ndryshme dhe e shtrinë këtë njohje në shkallë të gjithë vendit. Mjafton të përmendet një shembull tepër domethënës, që provat e para për përkthimin e Kuranit shqip i ka bërë një intelektual ortodoks, Ilo Mitkë Qafëzezi. Përfundimi i katërt është se terminologjia fetare pas një periudhe del gjerësisht në përdorimin e përgjithshëm, pavarësisht nga degëzimi fetar përkatës. Kjo e theksoi praninë e një pjese të përbashkët paralele. Dihet se vendimet për një gjuhë zyrtare, të marra në fillim të viteve 1920, nuk arritën të detyronin zbatimin e një varianti të shkruar të shqipes. Megjithatë, kishte nevojë që edhe për termat fetarë të gjendeshin barasvlerës për përdorimin e zakonshëm në gjuhën e gazetave, të përkthimeve dhe të fushave të tjera shekullare. Ky proces u zhvillua në rrugë spontane, sepse për të ruajtur atmosferën e mirëkuptimit fetar, diskutimi i problemit sesi do të ishte kjo shtresë terminologjike fetare e përdorimit të përditshëm mbeti tabu.

Pas Luftës së Dytë Botërore edhe me diskutime gjuhësore, edhe me masa praktike shtetërore nisi rruga drejt vendosjes së një varianti letrar të vetëm mbi bazën e toskërishtes. Puna për standardizimin e terminologjisë fetare sipas normës letrare nuk u përfshi në asnjë trajtim jo vetëm për shkak të tabusë së mëparshme, por edhe sepse regjimi monist shkoi drejt shtypjes së çfarëdo veprimtarie fetare deri në ndalimin e plotë në mesin e viteve 1960. Përfundimi i pestë është se përpunimi i terminologjisë fetare brenda Shqipërisë për dyzet vjet u ndërpre. Por, nga ana tjetër, nuk mund të shpërfillej pjesa që nevojitej për nevojat e kulturës e të letërsisë përgjithësisht. Se cila është kjo pjesë, mund të dëshmohet pa vështirësi. Mjafton të nxirren nga Fjalori i gjuhës së sotme shqipe i vitit 1980 fjalët që e kanë shënimin përkatës si terma të veprimtarisë fetare. Madje gjatë përkufizimit të tyre aty është treguar qartë, se këto fjalë shënonin dukuri, që nuk pranoheshin më në Shqipërinë moniste dhe quheshin të vjetruara. Prandaj, p. sh. fjala “agjëroj” është cilësuar si fetare dhe e vjetruar. Besoj se duke lënë anët e tjera, edhe shkencërisht kjo ishte e gabuar, sepse shqiptarë që flisnin gjuhën shqipe dhe që agjëronin kishte edhe jashtë kufijve të Shqipërisë, domethënë një fjalor i tillë i përjashtonte nga gjuha e sotme shqipe gjithë shqiptarët që ishin jashtë kufijve politikë të Shqipërisë.

Prej këtej del përfundimi i gjashtë, se ka pasur një shkëputje në përpunimin e terminologjisë fetare në bashkësitë e shqiptarëve të ndara gjeografikisht për shkak të politikës.

Po të shihen fjalë të tjera në Fjalorin e shqipes të vitit 1980, vërehet se pas shpjegimit me ndikim ideologjik, shënohej edhe diçka tjetër në kllapa. P. sh. te fjala “bajram” shtohet: (në vendet ku vepron feja myslimane; në të kaluarën edhe në Shqipëri). Prej këtej bëhet e qartë, se në çfarëdo rrethanash, terminologjia fetare del e pranishme edhe kundrejt përdorimit të saj në vende të tjera, kur është e nevojshme të shkruhet e të flitet për të në mbarë botën, e sidomos në përkthimet letrare. Përfundimi i shtatë atëherë është se terminologjia fetare shqipe ruan lidhje të ngushta me përdorimin e saj në gjuhët e tjera, madje kjo ishte e pashmangshme edhe në periudhën e ndalimit të veprimtarisë fetare në Shqipëri.

Me vendosjen e normës së gjuhës standard në vitet 1970 vetvetiu u bë përcaktimi i normës për terminologjinë fetare më të përgjithshme, të pashmangshme nga përdorimi qoftë edhe nën trysni ideologjike. Por mbeti jashtë vëmendjes gjithë praktika tjetër ligjërimore fetare në gjuhën shqipe. Pas përmbysjes politike në fillim të viteve 1990, veprimtaria fetare rifilloi pa pengesa mes shqiptarëve, domethënë edhe ligjërimi fetar i folur dhe i shkruar rinisi jetën normale. Duke i pasur para sysh gjithë aspektet, që sapo u përmendën më lart, do të pranojmë përfundimin e tetë në mënyrë përgjithësuese: terminologjia fetare shqipe, pas shkëputjeve të detyrueshme, është rishfaqur me një larmi të pazakontë dhe paraqet sot një varg problemesh. Problemet vijnë jo vetëm për shkak se u la mënjanë procesit të standardizimit, por edhe sepse gjatë gjysmë shekulli, aq më tepër për një gjuhë si shqipja me një periudhë kaq të shkurtër ngulitjeje sipas një norme, ndodhin ndryshime të pashmangshme në përdorimin dhe zhvillimin e gjuhës.

Rifillimi i veprimtarisë normale fetare detyrimisht do të niste atje ku ishte këputur, rrjedhimisht edhe nga pikëpamja gjuhësore. Prandaj janë të përligjura një varg pikëpyetjesh që shtrohen me këtë rast. Për shembull, a do të vijohej me traditën, pa bërë asnjë ndryshim, apo duhej një përshtatje me gjendjen e re të gjuhës? Po jap për këtë thjesht tri zgjidhje, që kanë dalë. Një prirje ngulmon që të ruhet e paprekur tradita. Një prirje e ka përqafuar gjendjen e re dhe ka bërë përpjekje serioze për të ecur me kohën, siç e dëshmon përkthimi i Biblës nga Dom Simon Filipaj. Një mendim tjetër është që të ndiqet një zgjidhje stilistike, duke ruajtur gjithçka më të mirë nga tradita dhe duke e integruar me shije në formën bashkëkohore të gjuhës. Njëkohësisht, do të tërheq vëmendjen edhe për rivendosjen e lidhjeve mes shqiptarëve në kushtet e hapjes ndërkombëtare. Për ta shpjeguar pa u zgjatur këtë pikë, po përmend se sipas normës letrare emërtimi i besimtarëve islamikë është myslimanë, mirëpo shqiptarët në Maqedoni parapëlqejnë shqiptimin musliman. Norma ka ndjekur shqiptimin e turqishtes për të gjitha fjalët e tilla, si p.sh. mydir, myderriz, myezin, myftar, myfti, myfit, myhyr, myzhde, myqerem, mylazim, mylk, mynafik, mynever, mystehak, myshteri, myteveli, mytesarif.

Është krejt e natyrshme, që përfaqësuesit e besimeve fetare në veprimtarinë e tyre të shumëllojshme do të përparojnë më tej edhe në lëvrimin e një gjuhe sa më të afërt e të përpiktë për bashkësinë e besimtarëve të tyre në praktikën rituale, në botimet, në edukimin fetar dhe në përkthimet fetare. Por kjo praktikë ligjërimore është e pandashme nga ecuria e përgjithshme e shqipes standarde dhe njëkohësisht, siç e theksova më sipër, pjesa përkatëse e leksikut, ashtu si për të gjitha terminologjitë e tjera, del edhe me përdorim të përgjithshëm. Nga e gjithë kjo problematikë, dëshiroj të tërheq vëmendjen vetëm te ato fjalë, që edhe janë të përbashkëta për konfesionet e ndryshme, edhe janë të nevojshme në përdorimin e përgjithshëm.

Si shembull konkret mjaft të qartë do të marr fjalët që shënojnë përfytyrimin për vendin e lumtur në jetën e përtejme. Në gjuhën letrare tashmë ka përdorim të përgjithshëm asnjanës fjala parajsë. Që te Buzuku më 1555 e deri te ‘Vallja e Parrizit’ e Gj. Fishtës ajo del parriz, në traditën katolike. Për ortodoksët trajta ka qenë paradhis. Në traditën myslimane është përdorur fjala xhehenem. Këtë mund ta quaj një rast ideal, domethënë kemi një fjalë ‘parajsë’ të pranueshme për të gjitha konfesionet dhe për gjuhën e përgjithshme. Kjo nuk e pengon njeri, që për qëllime të posaçme ose për kërkesa larmie stilistike të përdorë edhe trajtat e tjera. Mirëpo gjendja nuk paraqitet kështu në një shumicë tjetër rastesh.

Për emrin e themeluesit të krishterimit kam ndeshur këto trajta: Jezu, Jezus, Jesu, Jesus, Jisu, Jisus, Isu, Isus, Isa. Te Fjalori i vitit 1980 jepet fjala “jezuit” me shkronjën “z”, ndërsa kur bëhet aty shpjegimi i fjalës  përmendet “Shoqata e Jesuit.” Këtu ka vend për diskutim. Nëse do të kërkohej mendimi im, do të pranoja si trajtë të përgjithshme Jezu,-i; natyrisht kjo nuk do ta përjashtonte trajtën Isa,-i te një përkthim i Kuranit, as edhe një trajtë që do të zgjidhnin përfundimisht përkthimet e traditës ortodokse. Kam vënë re se Shqipëria e mesme dhe jugore ka përdorur më shpesh fjalën Krisht, ndërsa Shqipëria e epërme dhe veriperëndimore ka përdorur më shpesh trajtën Jezu në këta dy shekujt e fundit.

Kjo pikë e emrave të përveçëm ka nevojë për studime tërësore, për të arritur në disa zgjidhje të qëndrueshme, të cilat do t’i vlenin mjaft jo vetëm gjuhës shqipe të shkruar, por edhe kulturës së besimtarëve, sepse kam vënë re se mjaft njerëz habiten kur marrin vesh se flitet për të njëjtin njeri me emrat Moisiu dhe Musai, Adami dhe Ademi, Eva dhe Havaja, Gjoni dhe Joani, Pali dhe Pavli, Abrahami dhe Ibrahimi, Josifi dhe Jusufi, Maria dhe Meremja etj., etj.

E kundërta e parajsës është ferri, por fjala paraqet të tjera aspekte. Del që te Buzuku në trajtën femërore “ferrë”, por autorët e mëvonshëm e kanë të gjinisë mashkullore. Në fjalorët e shqipes shpjegohet me kuptimin e parë si sinonim i saj skëterrë. Më duket se këtu ka një pasaktësi. Asnjëherë në përdorimin real fetar nuk del që të emërtohet kështu ferri. Prandaj do ta quaja pa vend, që të përdorej në përkthimet fetare ose në botime të tilla si term fetar. Është më tepër një fjalë vlerësuese, me ngjyrim për ferrin, dhe jo term për të. Askush nuk do të guxonte që ta përkthente një pjesë të veprës së Dantes me këtë fjalë dhe të thuhej “Skëterra e Dantes”. Në traditën myslimane i përgjigjet paralelisht xhehenem. Edhe për këtë fjalë, asnjëherë në përdorimin e gjallë nuk del që të zëvendësohet si term me ‘skëterrë’. Kështu që çështja del e zgjidhur me një fjalë bazë, që është e ngulitur në gjuhën letrare. Sinonim i saj mbetet xhehenemi, si veçanti e teksteve islame.

Fjalia e parë shqipe, që e kemi të dokumentuar deri më sot, është Formula e pagëzimit e vitit 1462, në të cilën thuhet: për emënit Atit et birit et shpirtit shenjt. Nuk më takon të hyj në diskutimet teologjike lidhur me këto probleme, por vetëm do të prek anën gjuhësore. Në Kuran përmbahet mendimi se Zoti është i vetëmjaftueshëm dhe nuk mund të përfytyrohet me lidhje të natyrës njerëzore, qoftë edhe metaforike. Duke nënkuptuar formulën e mësipërme, kjo çështje përmendet disa herë në Kuran. Po sjell rastin në Suren 18, pika 4 sipas disa përkthimeve:

            atyre që thanë se Allahu ka fëmijë (1992, Sherif Ahmeti);

            të cilët thonë: Allahu e mori për vete një djalë (1990, Muhammad Khan);

            ata që thonë se All-llahu ka fëmijë (1999, Feti Mehdiu).

            Kemi të përdorur dy herë fjalën “fëmijë” dhe një herë “djalë”. Në rastin e parë ngatërrimi është më i madh, sepse nënkupton si shumë fëmijë, ashtu edhe djem e vajza. Në rastin e dytë është më e saktë që flitet për një djalë, por është fare e qartë se termi i drejtë do të ishte “bir”, sepse ne kemi dëshmi të një tradite mbi gjysmë mijëvjeçari, domethënë nga Pal Engjëlli, dhe veç kësaj, togfjalëshi i zakonshëm i shqipes është “babë e bir” ose “atë e bir” dhe jo “babë e djalë”.

            Te po ky shembull i F. Mehdiut fjala për perëndinë është shkruar All-llah dhe këtë grafi po e ndeshim sot në mjaft raste të tjera. Është e qartë se bëhet përpjekje për të ndjekur më afër gjuhën origjinale. E njëjta gjë vlen edhe për emërtimin e librit të shenjtë të myslimanëve. Një varg botuesish rregullisht e shkruajnë me një apostrof brenda, po ashtu duke u përpjekur t’i afrohen origjinalit. Sërish del çështja e një trajte sipas normës së përgjithshme. Më duket se do të ishte e vështirë që të mënjanohej tradita e derisotme, e cila nuk i ka mbështetur këto grafi, për arsyen se ato do të kërkonin edhe ndryshime në mënyrën e shqiptimit të fjalëve në jetën e përditshme. Probleme të tilla dalin në botimet e sotme për mjaft emra të tjerë, duke nisur që me themeluesin e islamizmit. Më duket se, meqë si trajta normative kemi pranuar fjalët muhamedan dhe muhamedanizëm, edhe emri i profetit do të duhej të ishte vetëm Muhamed, duke i mënjanuar nga përdorimi variantet e tjera, që priren t’i afrohen gjuhës zanafillëse.

            Po të shihen me këtë vështrim, edhe në vetë fjalitë e mësipërme përmbahen pika, që do të kërkonin diskutime të mëtejshme me të vërtetë interesante. Për shembull, unë përmenda fjalën “profet”, por ajo nuk mund të shkëputet nga “pejgamber”, e po ashtu nga termat e mëtejshëm, si apostull dhe dishepull, nga emërtimet e librave të shenjtë, si Dhiata, Testamenti, Besëlidhja, nga termat për qenien e gjithëfuqishme: Zoti, Perëndia, Allahu, Hyjnia, Hyu, Hyji, madje edhe deri te termi më i përgjithshëm për vetë fenë ose besimin, në rrethanat kur sot edhe këtu po ndërhyn huazimi i tepruar me fjalët ‘religjion’ dhe ‘religjioz’.

Edhe Fjalori i gjuhës së sotme shqipe i vitit 1980, bashkë me dy ribotimet e tij më 1984 dhe më 2002, nuk na ndihmon si duhet, është tepër larg trajtimit shkencor të këtyre rasteve. Kështu, është përjashtuar krejt trajta Hy,-u; hyji është quajtur zot dhe perëndi, kurse hyjnia qenka vetëm perëndi; allahu del vetëm si zoti sipas besimit mysliman, kurse Zoti, në kundërshtim me gjithë leksikografinë shkencore europiane, është ndarë në dy homonime (të krahasohen për këtë fjalët përkatëse it. Signore, angl. Lord; fr. Seigneur). Kjo ndarje është pasojë e trajtimit të mëparshëm në Shqipërinë ateiste, trajtim i cili ka mbetur i plotë sipas ideologjisë leniniste-staliniste edhe për raste të tjera, si në fjalët: leninizmi, imperializmi etj. edhe në ribotimin e vitit 2002 (!). Deri edhe të dyja fjalët: Zot e Perëndi nuk janë plotësisht njësoj në këtë fjalor. Nuk më duket se është vendi këtu për t’u zgjatur më tej me shembuj të ndryshëm të veçuar.

Për mendimin tim, diskutimi i mëtejshëm për terminologjinë fetare është i nevojshëm edhe në rrafshin e gjerë të gjuhës letrare dhe kjo Konferencë shpresoj se do të jetë një shtytje e vlefshme në këtë drejtim.  Hapi i parë është pikërisht të nxirren në dukje problemet nga praktika e sotme, në veçanti nevojat për zgjidhje të reja dhe për të mënjanuar luhatjet e panevojshme të shtuara kohët e fundit, largimet nga natyra e shqipes dhe nga zgjidhjet tashmë të ngulitura prej një tradite të frytshme, si dhe për ndikimet e panevojshme nga gjuhët e huaja, duke nisur që nga trajtat drejtshkrimore, e të vijohet me ndreqjen e pasojave të pengimit të veprimtarisë fetare, që ende shfaqen pa u kuptuar në trajtimet leksikografike. Besoj ndër të tjera, se botimi në të ardhmen i fjalorëve të ndryshëm për fushën fetare nuk është thjesht detyrë e punonjësve të institucioneve të larta fetare në vendin tonë për t’u shërbyer bashkësive të tyre, por edhe nevojë për kulturën e përgjithshme të shqipes.