Seit MANSAKU

NJËSI DHE NDRYSHUESHMËRI NË LEKSIKUN FETAR TË GJUHËS SHQIPE

            Leksiku fetar përbën një nga fushat semantike më të strukturuara dhe më të rëndësishme të leksikut të shqipes. Studimi i kësaj fushe të leksikut ka një rëndësi të veçantë për historinë e gjuhës shqipe e të kulturës shqiptare në përgjithësi dhe për historinë e besimeve të shqiptarëve e të kulturës së tyre shpirtërore në veçanti. Është një nga fushat më të rëndësishme leksikore, sepse nëpërmjet leksikut fetar mund të ndiqen shtresëzimet gjuhësore dhe kulturore që nga fillimet e mijëvjeçarit të parë të erës sonë deri në ditët tona, pra që nga koha e depërtimit të krishtërimit te iliro-shqiptarët që përkon afërsisht me kohën e formimit të gjuhës shqipe deri te proceset e sotme të standardizimit të saj.

            Është një nga fushat leksikore të rëndësishme, sepse në të janë pasqyruar më qartë se kudo orientimet kulturore gjuhësore dhe fetare të shqiptarëve dhe kontaktet e tyre me gjuhët dhe kulturat e popujve të tjerë gjatë shekujve, sidomos kontaktet me botën latino-romane, greko-bizantine e turko-arabe.

            Është njëra nga fushat e para të leksikut të shqipes që ka nisur të lëvrohet dhe t’u nënshtrohet proceseve të shqipërimit, të përpunimit gjuhësor, të përshtatjes dhe të standardizimit që kur shqipja fillon jetën e saj si gjuhë e shkruar në shekullin XV, madje edhe më parë si gjuhë e folur dhe ka vijuar pa ndërprerje lëvrimin dhe përpunimin e saj gjatë shekujve përmes përkthimeve të librave fetare në të dy dialektet e shqipes, duke luajtur një rol të rëndësishëm për afrimin e tyre, por edhe në krijimin e disa dallimeve leksikore dialektore.

            Është më në fund një nga fushat e gjuhës ku është pasqyruar jeta e zhvilluar kishtare e mesjetës shqiptare, ndarjet fetare të mëpastajme, qarqet letrare e kulturore të lidhura me to etj. të cilat janë pjesë e pandarë e jetës kulturore e fetare të shqiptarëve dhe e lëvizjeve mendore të tyre.

            Në një vend me besime fetare të ndryshme, siç është trualli i shqiptarëve, besime që janë vendosur në periudha dhe rrethana të ndryshme historike dhe kulturore, është krejt e natyrshme që të kemi edhe terminologji fetare të larmishme. Çdo besim a fe ka nocionet e veta të besimit, institucionet, ritet, praktikat, festat e veta, shenjtorët e vet dhe hierarqinë fetare të vetën, të cilat shprehen edhe në gjuhë dhe i japin pamjen e vet jetës dhe kulturës shpirtërore të popullit. Madje edhe brenda të njejtit besim ka edhe emërtime të ndryshme për të njejtin nocion fetar apo objekt kulti etj. Të gjitha këto krijojnë edhe larmi gjuhësore dhe kulturore. Megjithatë si në çdo fushë tjetër edhe në leksikun fetar veprojnë prirje njësuese që i shërbejnë dialogut ndërfetar, rritjes së mirëkuptimit midis besimtarëve të së njejtës fe a të feve të ndryshme. Kërkimi dhe vënia në dukje e pikave të përbashkëta midis feve në nocionet themelore dhe në ritet e praktikat e ushtrimit të tyre dhe gjetja e emërtimeve të përbashkëta i ndihmon komunikimit ndërfetar, afrimit midis besimtarëve dhe u kundërvihet prognozave ndjellakeqëse të përplasjes së qytetërimeve. Në fund të fundit përpjekjet për njësim e mirëkuptim midis besimeve janë përpjekje në rrugën e emancipimit të institucioneve fetare të vendit.

            Në shumë raste dallimet në terminologjinë fetare nuk shprehin dallime konceptesh e praktikash fetare, por pasqyrojnë sfonde të ndryshme historiko-kulturore dhe burime të ndryshme gjuhësore. Dihet p.sh. se prapa besimit katolik qëndron ndikimi i traditës kulturore e gjuhësore latino-romane, prapa besimit ortodoks ai i traditës greko-bizantine dhe prapa besimit islamik ai i traditës arabe a turko-arabe. Prandaj në mjaft raste për të njejtin nocion ose objekt fetar ka emërtime me burime të ndryshme: me burim autokton, me burim nga latinishtja a gjuhët romane, me burim nga greqishtja e mesme dhe e re dhe me burim oriental nga arabishtja ose turqishtja. Prandaj faktori themelor i njësimit dhe i pavarësimit gjuhësor fetar është përkthimi i termit në gjuhën shqipe, kur është e mundur dhe kur nuk u bie ndesh saktësisë së koncepteve dhe ndjenjave fetare të besimtarëve. Futja e gjuhës shqipe në shërbesat fetare dhe përkthimi i teksteve të shenjta ka qenë hapi i parë i madh jo vetëm për shndërrimin e gjuhës shqipe nga një gjuhë e folur në një gjuhë të shkruar, por edhe për krijimin e leksikut fetar në gjuhën shqipe dhe shqiptarizimin e besimeve fetare.

            Ky hap i parë i madh u hodh më herët në fushën e besimit të krishterë, sidomos të besimit katolik si besimi më i vjetër i përhapur ndër ilirët dhe shqiptarët. Por duhet thënë se përkthimet e shkrimeve fetare të autorëve katolikë gjatë shekujve XV-XVI e XVII dhe më vonë ndihmuan jo vetëm për krijimin e ngulitjen e terminologjisë së krishterë, por edhe të leksikut fetar në përgjithësi. Shumë fjalë të sferës kishtare të përkthyera e të përshtatura prej tyre në gjuhën shqipe janë bërë pjesë e leksikut fetar në përgjithësi: sepse emërtojnë në shqip nocione, veprime e rite fetare që u përkasin të gjitha besimeve. Kështu p.sh. fjalë të tilla zot, perëndi, fe, be, besim, bekoj, engjëll, mallkoj, truaj, ndëshkim, mëshirë, hir, hyjnor etj. pavarësisht nga origjina e tyre gjuhësore dhe fetare, janë pjesë e leksikut fetar të përgjithshëm, pa ndonjë vlerë të veçantë dalluese e identifikuese për ndonjë fe, madje ato janë bërë pjesë e leksikut të përgjithshëm të gjuhës. Por në përgjithësi mund të thuhet se termat fetarë të besimit të krishterë katolik, për shkak të vjetërsisë së tyre, por edhe për shkak të orientimit të hershëm kulturor latino-roman të shqiptarëve e kanë më të lehtë rrugën për t’u përgjithësuar si terma të të gjitha besimeve, kur shënojnë nocione e praktika të përbashkëta fetare. Kjo edhe për shkaqe gjuhësore, sepse, për arsye të vjetërsisë, i janë nënshtruar një përpunimi gjuhësor më të gjatë, janë përshtatur e kanë pësuar ndryshime të thella në gjuhën shqipe, pothuajse ashtu si fjalët e burimit vendas prandaj ndaj tyre mbahet pak a shumë i njejti qendrim si ndaj fjalëve të trashëguara. Termat fetarë të besimit mysliman me burim oriental dhe ato të besimit ortodoks, të burimit greko-bizantin që kanë hyrë më vonë në gjuhën shqipe, shoqërohen në një farë mënyre nga i njejti qëndrim gjuhësor kulturor si edhe fjalët e tjera të leksikut të përgjithshëm me burim nga këto gjuhë, d.m.th. ndjehen të paasimiluara mirë në gjuhën shqipe, sigurisht jo të gjitha.

            Edhe në leksikun fetar në përmbledhjen e termit më të përshtatshëm midis vargjeve sinomike veprojnë po ato prirje dhe rregulla që vlejnë për përcaktimin e normave leksikore në përgjithësi: parapëlqimi i fjalëve me burim shqip ndaj atyre me burim të huaj, parapëlqimi i fjalëve me shtrirje të gjerë në mbarë shqipen ndaj atyre me përhapje të ngushtë dialektore, parapëlqimi i trajtave që përputhen me rregullat e fjalëformimit dhe të drejtshkrimit të shqipes standarde ndaj atyre që nuk u përmbahen këtyre rregullave etj. Por sigurisht në fushën e terminologjisë ndërhyjnë edhe faktorë të tjerë që lidhen me traditën, me vlerën terminologjike të fjalës, me vlerën e saj si identifikuese e qartë e përkatësisë fetare etj.

            Le t’i ilustrojmë këto ide me disa shembuj. Për të shënuar nocionin themelor të të gjitha besimeve fetare atë të krijuesit e sunduesit të gjithësisë, “Zotit” shqipja përdor fjalët Zot, Perëndi, Hyj dhe Allah, pa përmendur dhe Rabb që ka një përdorim të kufizuar vetën në letërsinë fetare islame.

            Nga ana etimologjike Zot është fjalë e vjetër me burim autokton, e krahasur me gr. Zeus e me lat. Deus. Ka qenë së pari fjalë e sferës jofetare, që ka kaluar më pas si fjalë e leksikut fetar të të gjitha besimeve. Del si e tillë që në në librin e parë në gjuhën shqipe, në “Mesharin” e Gjon Buzukut në trajtat Zot dhe Zotynë. Fjala Perëndi me etimologji të diskutuar, mbahet më shumë si e burimit latin, nga lat imperantem, pjesore e foljes imperare “sundoj, urdhëroj, zotëroj”. Edhe fjala Perëndi, siç e tregojnë edhe autorët e vjetër, ka qenë fjalë me kuptimin e përgjithshëm të “sunduesit”, që është bërë gjatë këtyre pesë shekujve fjalë e leksikut fetar të të gjitha besimeve. Fjala Hyj-i “zot, perëndi” është fjalë me përdorim dialektor në veri të Shqipërisë dhe kryesisht te besimtarët katolikë. Është fjalë shqipe, sipas E.Çabejt (SE IV, 385) një krijim i P. Bogdanit, shumë i singularizuar i fjalës yll. Kohët e fundit po përdoret mjaft në letërsinë fetare të krishterë; ka krijuar një çerdhe fjalësh që përdoren në mbarë shqipen edhe në shqipen standarde si hyjni, hyjneshë “qënie e perëndishme”, mbiemrat hyjnor “i perëndishëm, qiellor etj.” dhe i hyjnishëm me të njëjtin kuptim që kanë zëvendësuar prej kohësh fjalët e huaja divin, divinitet dhe folja hyjnizoj etj.

            Fjala Allah, “zot, perëndi”, është fjalë themelore e besimit mysliman me burim nga arabishtja, e cila nuk mund të thuhet se është bërë fjalë e leksikut të përgjithshëm. Kam vërejtur me kënaqësi, si një shprehje e tolerancës fetare, që në përkthimet e fundit të Kur’anit dhe të letërsisë fetare islame fjala Allah përdoret krahas fjalëve Zot dhe Perëndi, ose zëvendësohet me epitete të ndryshme. Është besoj e mundur që fjala më e përgjithshme për të shënuar krijuesin dhe drejtuesin e gjithësisë, sipas të gjitha besimeve të përgjithësohet fjala Zot. Fjala Zot është fjalë vendi, e shtrirë në mbarë gjuhën dhe në të gjitha besimet, pothuajse përdoret vetëm në numrin njëjës në pajtim me konceptin fetar që “Zoti është një”, shumësi zotat në të vërtetë nuk duhet të merret si shumës i fjalës Zot. Fjalët Perëndi dhe Hyj, Hyjni përdoren edhe në shumës: Perënditë a hyjnitë e Greqisë së lashtë, të Romës etj. Madje hyjni ka dhe trajtën hyjneshë. Të gjitha këto kanë vendin e vet në leksikun e gjuhës dhe në leksikun fetar.

            Këto lloje marrëdhëniesh sinonimike në leksikun ndërfetar të shqipes shfaqen shpesh dhe duhen trajtuar me kujdes, pa prekur ndjenjat e besimtarëve dhe duke vendosur ekuilibre të drejta midis identitetit gjuhësor kombëtar të termit dhe identitetit fetar të tij, përkatësisë fetare. Termi shqip ose i përshtatur mirë në gjuhën shqipe ka më shumë vlera për të shprehur identitet gjuhësor shqiptar, ndërsa termi i huaj në shumë raste shpreh më qartë përkatësinë fetare. Sigurisht kërkohet tolerancë fetare për t’i dhënë përparësi identitetit gjuhësor kombëtar që përgjithësisht përkon edhe me prirjet e zhvillimit dhe të modernizimit të gjuhës. Le të marrim disa shembuj.

            Fjalët skëterrë, ferr dhe xhehnem janë pothuajse sinonime. Skëterrë është fjalë vendi, ferr vjen nga lat. Infernum, xhehnem fjalë arabe. Dy të parat janë fjalë të gjuhës letrare me përhapje në mbarë shqipen dhe në të gjitha besimet, ndërsa fjala xhehnem është fjalë e kufizuar në besimin mysliman; ajo e ka të dallueshme përkatësinë fetare, por i mungon identiteti gjuhësor shqiptar, prandaj fjala ferr po përgjithësohet në të gjitha besimet, ndërsa fjala skëterrë nuk ka vlerë terminologjike, por mbetet si fjalë e leksikut të përgjithshëm.

            Po kështu ndodh edhe me grupin e fjalëve faj, mëkat dhe gjynah. Dy të parat janë me burim latin dhe me shtrirje tashmë në mbarë gjuhën dhe në të gjitha besimet, ndërsa gjynah është me burim nga arabishtja dhe me përdorim të kufizuar. Midis tyre fjala mëkat, që vjen nga besimi katolik, po përgjithësohet si term fetar bashkë me fjalët e prejardhura mëkatoj dhe mëkatar. Faj, fajësoj dhe fajtor mbeten më shumë si fjalë të leksikut të përgjithshëm të gjuhës dhe të sferës së drejtësisë.

            Në çiftin sinomik engjëll nga lat. angelus dhe melek nga arabishtja, e para është bërë e mbarë gjuhës dhe e të gjitha besimeve, ndërsa e dyta ka mbetur e izoluar në disa përdorime të letërsisë islame. Po kështu në vargun sinonimik djall, dreq, shejtan dhe satana si terma fetar konkurojnë djall dhe shejtan i pari me burim latin në letërsinë e krishterë, i dyti kryesisht në letërsinë islame.

            Konkurencë termash ka edhe brenda të njëjtit besim, p.sh. të besimit të krishterë. Për të shënuar librat e shenjtë në letërsinë e krishterë janë përdorur dhe përdoren tre emërtime kryesore: Dhiata e re dhe Dhiata e vjetër me elementin e parë nga greqishtja, Testamenti i ri dhe Testamenti i vjetër me elementin e parë nga latinishtja dhe Beslidhja e re e Besëlidhja e vjetër me të dy elementet nga gjuha shqipe që kanë filluar të përdoren kohët e fundit. Janë përdorur edhe në përkthimin e plotë të Biblës në gjuhën standarde nga Dom Simon Filipaj. Besoj se janë emërtime që mund të mbështeten dhe të përgjithësohen nëse, sipas teologëve, shprehin mirë përmbajtjen historike dhe fetare. Po kështu në vend të termave evangjelist, evangjelizoj me të drejtë po përdoren termat e përshtatur në shqip ungjillor, ungjilltar, ungjillëzoj etj.

            Një tjetër drejtim i njësimit të termave fetare është ai që mund të quhet njësimi i formës ose njësimi i drejtshkrimit. Ndodh shpesh që e njejta fjalë për të njejtin koncept fetar ka hyrë nga burime të ndryshme dhe në kohë të ndryshme, prandaj edhe paraqitet në gjuhën shqipe në forma fonetike të ndryshme dhe me përhapje dialektore të ndryshme. Në këto raste ndërhyrjet njësuese janë më të lehta, varianti i gjuhës standarde sjell dhe njësimin e termit, duke i kthyer format e ndryshme në një emërues të përbashkët. Kështu p.sh. për të shënuar konceptin fetar të parajsës shqipja ka pesë trajta: paris, parriz, paradis, paradhis dhe parajsë. Dy trajtat e para paris dhe parriz dalin që te Buzuku dhe te autorët e tjerë të Veriut. Siç ka vërejtur E. Çabej, (SE, VI, 146) ato e kanë burimin nga latinishtja paradisus, çka e tregon edhe theksi. Trajta parajsë, në krye të herës e toskërishtes, ka hyrë nga greqishtja e mesme parádeisos dhe është përgjithësuar në mbarë shqipen.

            Trajta paradhis është më e re, më shumë fjalë librash e me përhapje të kufizuar. Trajta parajsë është përgjithësuar tashmë si fjalë e gjuhës letrare dhe si term fetar. Kjo vlen edhe për shumë fjalë të tjera të leksikut fetar të shqipes që për arsyet që përmendëm, paraqiten në forma fonetike të ndryshme si p.sh. profet dhe profeit, Jezu, Jisu, despot dhe dhespot, idol dhe idhull, teolog e theolog, dishepull, dishipull ku më shumë raste ndeshen trajta të burimit latino-roman me trajta të burimit greko-bizantin, ose trajta të të njejtit burim të hyra në kohë të ndryshme. Në shumicën e rasteve tradita gjuhësore e ka bërë përzgjedhjen e vet, duke ngritur në normë njerën prej trajtave të fjalës, atë që është në pajtim me traditën më të përhapur dhe që ndjek rregullat e drejtshkrimit të shqipes. Por ka edhe raste kur bashkëjetojnë trajta të ndryshme që sjellin informacione historike të ndryshme, ngjyresa të veçanta siç janë p.sh. kërshëndella dhe krishtlindje, shelboj dhe shpëtoj, shuguroj dhe shëkroj, ikonë dhe korë etj.

            Kur flasim për njësi në leksikun fetar të gjuhës shqipe kemi parasysh gjetjen dhe përkrahjen e disa invarianteve në gjuhë që u përgjigjen edhe koncepteve dhe praktikave të përbashkëta në fushën e besimeve dhe me siguri i shërbejnë nxitjes së dialogut ndërfetar, forcimit të mirëkuptimit dhe të tolerancës midis komuniteteve fetare dhe që shprehin edhe një emancipim më të madh të institucioneve të besimit. Duke folur për thellimin e punës për një shqipërim të mëtejshëm të leksikut fetar të shqipes kemi si mbështetje edhe atë traditë shekullore të klerikëve shqiptarë të cilët u përpoqën të mbajnë gjallë ndër shekuj jo vetëm frymën hyjnore te besimtarët e tyre por edhe shpirtin shqiptar, kulturën shqiptare dhe gjuhën shqipe.

            Por nga ana tjetër nuk mendoj aspak për një homogjenizim të dëmshëm që mund të sillte rrafshim dhe humbje vlerash. Diversiteti fetar nënkupton domosdo edhe larmi kulturore dhe gjuhësore. Prandaj në përcaktimin e terminologjisë duhet punuar me shumë kujdes. Puna në këtë fushë duhet të marrë parasysh identitetin gjuhësor shqiptar, përkatësinë fetare, traditën gjuhësore e kulturore dhe ndjenjat e besimtarëve.

            Në këto dy dhjetëvjeçarët e fundit pas ringjalljes së besimeve fetare dhe ringritjes së institucioneve përkatëse, veprimtaritë fetare, përkthimet dhe botimet në këtë fushë janë shtuar shumë, prandaj edhe përpunimi i terminologjisë merr një rëndësi të dorës së parë. Ndoshta do të ishte mirë që puna në këtë drejtim të programohej e të institucionalizohej duke krijuar edhe një komision të posaçem me specialistë të teologjisë dhe të gjuhës e të kulturës shqiptare që të mblidhej herë pas here dhe të diskutonte e të propozonte për terma të ndryshme të të gjitha besimeve. Rezultatet e këtyre diskutimeve mund të botoheshin në revista të specializuara. Kjo do të kërkonte krijimin sa më parë të një banke të dhënash që do të shërbente për të ndërmarrë dhe hartimin e fjalorëve të ndryshëm fetarë.

Bibliografi e përzgjedhur

-         Bibla, Shkrimi i Shenjt. Besëlidhja e vjetër dhe Besëlidhja e Re, përktheu dhe shtjelloi Dom Simon Filipaj, Ferizaj, 1994.

-         Kur’ani. Përkthim me komentim në gjuhën shqipe nga H. Sherif Ahmeti, Prishtinë, 1987.

-         Krishterimi ndër shqiptarë, Simpozium Ndërkombëtar, Tiranë, 16-19 nëntor 1999, Shkodër, 2000.

-         200 vjet art dhe kulturë kishtare në Shqipëri, Tiranë, 2003.

-         Çabej, E. Studime etimologjike në fushë të shqipes, IV, Tiranë, 1996, VI, 2002.