Prof. dr. Petrika Thëngjilli

Pushteti gjyqësor në shtetin osman në shekujt XVII-XVIII

Prof. dr. Petrika Thëngjilli

Askush nuk e mohon se shteti osman ishte një perandori teokratike, në krye të të cilit qëndronte sulltani. Ndonëse shteti osman ishte një perandori teoktratike, ai ishte ndërtuar mbi tri pushtete: Pushteti politiko-ushtarak me hallkat: spahi, allajbej, sanxhakbej, bejlerbej dhe sulltanin; pushteti gjyqësor me hallkat naib, kadi e myfti, kadiasker dhe përfundonte tek kryetari i fesë islame dhe pushteti financiar me hallkat nga lart ministri i financës (defterdari), vazhdonte me sekretarët nëpër njësitë e mëdha administrative (ejalete) dhe në sanxhakët në bazë. Këto tri pushtete ishin të ndara nga njëri-tjetri, kontrollonin njëri-tjetrin dhe kishin të drejtë të informonin eprorët e tyre për të gjitha shkeljet që vërenin tek pushtetet fqinje. Kompetenca e tyre shtrihej deri sa t’i vinin në dukje sulltanit për konstatimet e tyre[1].

            Në qelizën më të vogël të shtetit osman (kaza) figura qendrore ishte kadiu, i cili kishte kompetenca të mëdha. Në radhë të parë, ai përgjigjej për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve, për martesat dhe prishjen e tyre. Në radhë të dytë, legalizonte të gjitha veprimet, si: shitblerje, dhurime, ndarje të pasurisë, caktim të tutorëve, dhënie e marrje huash, të vakëfimeve etj. Në radhë të tretë, ai ishte figura kryesore për shpërndarjen dhe mbledhjen e detyrimeve dhe të taksave shtetërore, për grumbullimin e ushtarëve sipas nevojave të pushtetit qendror, sigurimin e qetësisë në vend. Së fundi, ai ishte përgjegjës për zbatimin e të gjitha urdhrave shtetërore dhe mbante lidhjen e kazasë me qendrën. Siç shihet, aktiviteti i kadiut ishte jashtëzakonisht i gjerë. Shqiptari, si ai musliman dhe ai i krishterë, do të përplaste kokën tek kadiu. Në kujtesën e popullit është fiksuar shprehja: “Kur të dënon kadiu nuk ke ku të ankohesh”. Kadiu vepronte në një kaza, kurse zëvendësit e tij (naibët) në nahije[2].

Siç shihet, kadiu kishte kompetenca të mëdha. Po të bëjmë një analogji me pozitën e sotme, gjyqtari sot ndjehet në mënyrë shumë më komode. Me disa qindra kadinj sulltani qeveriste tërë perandorinë që shtrihej në tri kontinente, me një sipërfaqe prej 6 000 000 km² në mesin e shek. XVI, kurse sot qindra juristë nuk i mjaftojnë Shqipërisë.

Kadiu mbështetej në sheriat dhe në kanun. Asnjë person i akuzuar nuk mund të ndëshkohej pa gjykimin me shkrim të kadiut. Edhe sulltanët duhet të respektonin vendimet e kadiut. Në jetën e përditshme dilnin mjaft probleme që nuk ishin parashikuar në burimet kryesore islame[3]. Atëherë, kadiu kërkonte shpjegime nga myftiu, i cili u drejtohej jurisprudentëve, të cilët tregonin sesi duhej vepruar në ato raste.

Sipas legjislacionit osman, çdo shtetas osman, pavarësisht nga përkatësia fetare, kishte të drejtë të ankohej për çdo veprim të padrejtë nga individë ose nëpunës të shtetit. Ankesat ishin një shfrytëzim i rrugës ligjore që e lejonte sheriati. Ato mund të drejtoheshin te kadiu për problemet që i takonin atij dhe në rast se nuk zgjidhej problemi, u drejtoheshin kadiaskerit të Rumelisë dhe përfundonin tek sulltani. Kështu, banorët e fshatit Ujanik të Beratit ankoheshin kundër xhizjedarëve, të cilët u kërkonin taksën e xhizjes, ndonëse ishin kthyer në muslimanë; në vitin 1688, banorët e fshatit Kapinovë ankoheshin kundër spahiut, i cili u vilte të dhjetën në masën më të madhe se një e teta e prodhimeve bujqësore[4].

            Ankesat ishin individuale dhe kolektive. Jo rrallë ato merrnin formën e padive[5] . Ankesat tek sulltani ndiqnin dy rrugë: Kadiu, duhej ta përcillte në Stamboll ose direkt tek sulltani. Ankesat tek kadiu janë të shumta[6].

Ankesat tek sulltani bëheshin drejtpërsëdrejti ose me përfaqësues. Kjo e fundit shoqërohej me shpenzime të mëdha, prandaj ishte një barrë e rëndë për ankuesit[7].

            Përmbajtja e ankesave ishte tepër e gjerë. Ato drejtoheshin kundër feudalëve dhe nëpunësve të shtetit, madhësive të taksave shtetërore, kundër shkeljeve të legjislacionit osman, kundër abuzimeve, kundër angarive të jashtëligjshme, kundër fajdexhinjve etj[8].

Në përgjithësi, sulltani mbante një qëndrim të kujdesshëm ndaj ankesave dhe gjithmonë kërkonte që gjendja të shikohej në vend nga njerëz të dërguar prej tij dhe të gjykohej me drejtësi në bazë të sheriatit, që nënshtetasi ta ndjente kujdesin e shtetit në përgjithësi dhe të sovranit në veçanti.

            Si muslimanët e të krishterët, për të ndarë pasurinë midis trashëgimtarëve, në rast se nuk merreshin vesh midis tyre, i drejtoheshin kadiut, pa të cilin ndarja nuk mund të merrte formë ligjore. Ndarja e pasurisë bëhej me paraqitjen e drejtpërdrejtë të trashëgimtarëve, meshkuj apo femra[9].

Paraqitja e femrave para Këshillit të sheriatit është një element i vjetër në barazinë midis gjinive, që parashikohej në sheriat.

            Me vdekjen e prindit, fëmijëve të mitur kadiu duhej t’u caktonte një tutor, i cili të kujdesej deri sa ata të arrinin moshën madhore, duke caktuar një racion ditor nga pasuria që linte prindi i vdekur. Tutori kishte të drejtë të administronte pasurinë dhe të ardhurat e saj. Zakonisht, si tutor caktohej vëllai i madh, kur kishte të tillë; nëna, xhaxhai ose ndonjë person tjetër i afërm[10]. Caktimi i tutorëve është një shprehje tjetërt e kujdesit të shtetit osman për jetimët.

Të gjitha aktet e shitblerjeve, të muslimanëve e të krishterëve bëheshin tek kadiu. Shitjet bëheshin në dy forma: të drejtpërdrejta dhe me përfaqësues, të pajisur me aktprokure. Sipas legjislacionit osman nuk kishte dallim midis gruas dhe mashkullit. Sheriet e qyteteve shqiptare përmbajnë me dhjetra shembuj, ku gratë dalin si shitëse të drejtpërdrejta[11].

Të shumta janë rastet e shitblerjeve edhe midis grave. Nga shembujt e shumtë del se gruaja gëzonte të drejta të plota para kadiut.

            Të gjitha veprimet huamarrëse bëheshin dhe legalizoheshin te kadiu. Sheriati u jepte mundësi të kryenin drejtpërdrejti veprime të tilla jo vetëm muslimanëve, por edhe të krishtereve. Kështu, në vitin 1704, Kostandin Gjeçi, nga lagjja Gyn Gormez (që nuk sheh diell) kishte marrë hua nga Hysein Çelebiu shumën prej 7 400 akçe si borxh[12].

Proceset e dhurimeve bëheshin gjithmonë tek kadiu. Kështu, Komina, e bija e Dhimës deklaroi se e bija i kishte lënë në besim një shumë prej 5 000 akçesh, të cilat i mori nga dora e Papajanit[13].

            Tek kadiu zgjidheshin të gjitha mosmarrëveshjet. Më 23 nëntor 1695, Hasan Çelebiu, banor i lagjes «Ura e Bardhë» e qytetit të Beratit u paraqit në Këshillin e Sheriatit dhe në praninë e Shabanit, banor i fshatit Kremenar, ngriti padi kundër tij mbasi sipas marrëveshjes për të ndarë prodhimin për gjysmë, ai nuk kishte bërë ende mbjelljen, ndonëse kishte kaluar gjysma e kohës. Shabani e pranoi shqetësimin, por afati i kontratës nuk kishte mbaruar, prandaj ai nuk kishte pse të shqetësohej mbasi ai do ta mbante fjalën. Ky pohim u regjistrua[14].

            Në marrjen e vendimeve gjyqësore, rol të rëndësishëm luanin muslimanët e paanshëm, të cilët njiheshin për objektivitet e ndershmëri dhe kishin një emër të mirë dhe një autoritet. Në radhë të parë, ata ndihmonin në zgjidhjen e grindjeve midis trashëgimtarëve. Qysh nga viti 1605 është evidentuar ky rol në regjistrat e kadilerëve. Me vdekjen e Hasanit, zotërues i një çifligu në Kushë të Elbasanit dhe banor i qytetit të Elbasanit, lindi një grindje midis trashëgimtarëve për këtë çiflig, por me ndërhyrjen e disa muslimanëve të paanshëm, mosmarrëveshjet u zgjidhën, duke e ndarë çifligun përgjysmë[15].

Në radhë të dytë, myslimanët e paanshëm ndihmonin në zgjidhjen e grindjeve për një pronë nga pretendentë, që nuk kishin lidhje familijare. Në shkurt të vitit 1605 Mustafai, i biri i Mehmetit, dhëndër i Hysein Beut, banor i qytetit të Elbasanit kishte ngritur padi kundër Mehmet Çaushit, ajan i nderuar i dhënve në Stamboll, për një ziamet në fshatrat: Martanesh, Orhenjë, Petresh etj., të nahijes së Çermenikës. Me ndërmjetësinë e disa muslimanëve të paanshëm, ai hoqi dorë nga padija, duke marrë 22 000 akçe edhe një timar në nahijen e Shpatit[16].

Së treti, ata ishin vendimtarë në përcatimin e kufijve të pronave private ose kolektive, si kullota, pyje etj. Gjatë një grindjeje midis Jusuf Agait, i biri i Mehmet Biçakçadesë, myteferika i Portës së Lartë, zotërues i një çifligu në afërsi të fshatit Barbullinjë, që varej nga kazaja e Myzeqesë dhe bijve të Beqir Agait, zotërues i çifligut në Zhavarin e Madh për ngatërim kufijsh. Në bazë të dëshmive të paraqitura nga muslimanët që dinin kufijtë, si Hasan Gjini, Meçe, i biri i Aliut, Koxha Hyseini, Memi Alika, banorë të fshatit Barbullinjë, iu njoh e drejta Jusuf Agait[17]. Kjo praktikë ka vazhduar edhe në shek.XIX. Në vitin 1808 banorët e fshatit Lapardha u paraqitën në këshillin e sheriatit dhe kërkuan të vinte një njeri në fshat për të zgjidhur mosmarrëveshjen për një kullotë dimërore, e cila, kishte qenë kullotë e përbashkët e fshatit, por mbi të cilën kishte vënë dorë Sali Subashi. Meqenëse të dy palët nuk kishin dokument për të vërtetuar pretendimet e tyre, në mes të dy palëve ndërhynë njerëz dhe i pajtuan, duke e ndarë për gjysmë. Të dy palët mbetën të kënaqura[18].

Së katërti, pohimet e tyre shërbenin për pretendimet e njërës palë. Në shkurt të vitit 1673, Ibrahim aga Biçakzadeja pretendonte se çifligu i Çermës ka qenë i tyre që në kohën e pushtimit osman dhe ka qenë përjashtuar nga avarizi, prandaj kërkoi përjashtimin nga ajo taksë. Pretendimin e tij e vërtetuan Haxhi Mehmeti, kadi i shquar, Isa Beu, i biri i Hëzër Beut, i njohur me emrin “Pëllumbogllu”, banorë të qytetit të Elbasanit. Gjyqi vendosi përjashtimin e çifligut nga avarizi[19].

Së pesti, muslimanët e paanshëm vendosnin në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve për mosshlyerje borxhesh. Në vitet 1679-1680 kishte shpërthyer një grindje midis Pir Berberit, i biri i Hyseinit dhe Gline Miçes për shkak të mosdhënies së një shume prej 2006 akçe prej këtij të fundit. Me ndërhyrjen e muslimanëve të paanshëm, u zgjidh mosmarrëveshja, duke i dhënë shumën e kërkuar[20].

            Pranë kadiut bëheshin martesat e muslimanëve. Ceremonia e martesës zhvillohej me dy mënyra: E para, kur paraqiteshin vetë të dy të rinjtë tek kadiu së bashku me dy dëshmitarë, në praninë e të cilëve lidhej martesa. Në vitin 1686 Mehmet Beu, i biri i Ali Beut, nga kazaja e Kavajës, u martua me Rahimenë, të bijën e Ali efendiut nga qyteti i Beratit[21].

E dyta, kur kandidatët për martesë, nuk paraqiteshin vetë, por ngarkonin përfaqësuessë bashku me dy dëshmitarë secili. Përfaqësia duhej të ishte e legalizuar nga kadiu. Përfaqësues mund të ishin të afërm: babai, vëllai, kushërinj etj. Pas aktit së lidhjes së kurorës, regjistroheshin dëshmitarët e pranishëm. Në vitin 1684, Mehmet Beu, i biri i Hysein Pashës me përfaqësues Mustafa Again, me dëshminë e Mustafa e Hysein Mehmeti, u martua me hanëme Kadënën, të bijën e Jashi Ali Beut, nga Mekati, e përfaqësuar nga Abdyl Nebi aga i Durmishit, me pëlqimin e sëmës, Sherife Kadëna, bija e Hasan Beut, me dëshmitarë Hysein Xhaferi e Sinan Ahmeti[22].

Martesat me përfaqësi jepnin shkas për abuzime. Përfaqësuesit, duke bërë për vete dëshmitarët, paraqiteshin para zyrës së kadiut dhe lidhnin martesa, pa pëlqimin dhe dijeninë e vajzave. Në mjaft raste vajzat janë paraqitur personalisht para kadiut dhe kanë deklaruar që të mos lidhej martesë pa qënë të pranishme secila prej tyre. Kështu, në vitin 1675, Kaneja, e bija e Hasanit nga Vodica, deklaronte në Këshillin e Sheriatit të mos i lidhej kurorë, në rast se nuk paraqitej personalisht[23]. Në vitin 1685, Dafina e Peços nga Zhitomi, deklaronte që të mos i lidhej kurorë pa qenë vetë e pranishme[24]. Shëmbujt janë jo të pakët. Kishte nga ato që për vigjilencën e kadiut e paguanin atë me një shumë të konsiderueshme, mbasi përfaqësuesit e tyre për arsye të ndryshme ekonomike dhe politike, i kishin martuar disa herë. Paraqitja e tyre para kadiut dhe protestimi dëshmon për mbylljen e të çarave që mund të kishte legjislacioni osman.

            Gjatë lidhjes së martesave, familja e vajzës i paguante dhëndrit taksën e kurorës ose të martesës, e cila ishte në varësi të gjendjes ekonomike. Ajo niste nga qindra akçe dhe përfundonte në qindra mijë. Në martesën e lartpërmendur, Sherife Kadëna pagoi si taksë kurore 100 000 akçe, Ismail Pasha, me rastin e martesës mori 108 000 akçe, Xhaferi mori 30 000 akçe, poeti bejtexhi Nezim Frakulla në martesën e parë mori 24 000 akçe, kurse në të dytën 60 000 akçe, Sulejman Pasha nga Elbasani që u martua me Rukijen mori 120 000 akçe, Islam Beu nga Këlcyra mori 1001 grosh floriri stambolli[25].

Në rast divorci, burri duhej të kthente taksën e martesës. Kështu, Abdyl Azizi, biri i Shahut nga Berati, në vitin 1678 deklaroi se kishte divorcuar gruan e vet, Hatixhe Aliun, duke i kthyer taksën e martesës 800 akçe dhe ajo hiqte dorë nga të drejtat e saj[26].

Në përgjithësi martesat bëheshin brenda konfesionit fetar, por nuk mungojnë raste të martesave të muslimanëve me gra të krishtera. Kështu, Musai, i biri i Ibrahimit, nga fshati Sadovicë u martua me vejushën Mite, të bijën e Andonit nga fshati Sinjë[27].

Zakonisht të krishterët martesat i kryenin në kishë. Këtë e tregojnë regjistrat e kishave ortodokse, veçanërisht ato të Korçës, së Beratit, Elbasanit dhe arqipeshkvia e Shkodrës. Në sherijet e qyteteve shqiptare ndeshen mjaft raste të martesave të të krishterëve tek kadiu. Dokumentet nuk i tregojnë arsyet e këtij veprimi, kurse relatorët katolikë e vlerësonin atë si një veprim për vlefshmëri më të madhe të kontratës apo që të mos i grabiteshin gratë e tyre nga muslimanët[28]. Për ne ka rëndësi toleranca në procesin gjyqësor.

Këto lloj martesa i kemi të dokumentuara deri në fillim të shek.XIX. Për periudhën 1646-1749 kemi ndeshur 140 martesash të të krishterëve tek kadiu, nga të cilat 60 i takojnë shek.XVII dhe 80 shek.XVIII. Tërheqim vëmendjen se këto i përkasin vetëm kadiut të Beratit, prandaj nuk duhet krijuar përshtypja sikur ato janë pak. Nga 140 martesat, 30 janë bërë midis banorëve të lagjeve të qytetit të Beratit, 28 të tjera janë bërë brenda përbrenda një lagjeje, 34 martesa fshat me fshat, 10 martesa brenda të njëjtit fshat, 10 martesa të qytetarëve, që marrin nuse në fshat dhe 9 martesa të burrave nga fshati që marrin nuse në qytet. Shumë të rralla janë martesat jashtë sanxhakut të Vlorës. Njëra nga këto është midis banorit të qytetit të Beratit me banoren e qytetit të Kavajës, një nga lagjja Goricë të qytetit të Beratit me banoren e qytetit të Vlorës[29]. 

            Me interes janë edhe përfaqësuesit që lidhnin këto martesa. Nga 220 përfaqësues, në 110 martesa vetëm 14 ishin muslimanë, kurse shumica ishin të krishterë. Kjo dëshmon për një aspekt tjetër të tolerancës të legjislacionit osman.

Ashtu si tek muslimanët edhe tek të krishterët, martesat me përfaqësi linin shteg për abuzime. Kështu, në fund të vitit 1685, fillimi i vitit 1689, Kondila, gruaja e Dhimitrit u paraqit në Këshillin e Sheriatit e deklaroi që të mos i lidhej kurorë, pa qenë e pranishme[30]. Zgjidhja e martesave ndiqte të njëjtën procedurë, si në rastin e muslimanëve[31].

Dëshmitarët e çështjes, si nga rangu dhe nga numëri, ishin në varësi të çështjes dhe të personave që paraqiteshin në Këshillin e Sheriatit. Nga një vështrim i kujdesshëm i një mori procesesh gjyqësore, del se në shitblerjet midis muslimanëve, të gjithë dëshmitarët ishin muslimanë[32].

Në proceset e shitblerjes midis të krishterëve, dëshmitarët ishin të përzierë, duke mbizotëruar muslimanët. Kështu, me vdekjen e Aleksandrës, gjatë ndarjes së pronës së saj midis vëllezërve dhe motrave, ishin 10 dëshmitarë, prej të cilëve 7 ishin muslimanë. Në catimin e tutorëve për fëmijët e krishterë të gjithë dëshmitarët ishin muslimanë. Kështu, me rastin e caktimit të tutores së vajzës së Kostës, si dëshmitërë ishin: Mustafa Ali, Kethuda; Mustafa Jusufi, Abdullahu[33].

Nga moria e shembujve, gjatë analizës së përkatësisë fetare të dëshmitarëve rezulton se shumica ishin muslimanë. Raporti lëvizte nga një deri në pesë[34].

Duke treguar disa aspekte pragmatiste të shtetit osman në fushën juridike, shqiptarët nuk mund t’u bënin ballë këtyre joshjeve me vlera të gjithëanshme materiale dhe morale. Karakteri pragmatist i shtetit ishte një nga shkaqet e përqafimit të fesë islame.

            Duke përfunduar në këtë kumtesë u përpoqëm të japim një kuptim më të gjerë të qytetërimit osman. Më këto rreshta, ndonëse u përqëndruam në pushtetin gjyqësor, u përpoqëm të tregojmë se qytetërimi osman duhet parë më gjerë dhe jo siç ndodh rëndom, duke e kufizuar atë në xhamitë dhe institucionet e tjera fetare islame.

            Një qëllim tjetër synonte të shprehja mendimin se nuk jam dakord as me ekstremistët perëndimorë të cilët nuk shohin kurfarë civilizimi në qytetërimin islam, as edhe të disa historianëve turq që pretendojnë se historia e qytetërimit osman është e papërsëritshme, se osmanët krijuan një model monarkie absolute, kur vendet evropiane e arritën në shek, XVIII, se osmanët dhanë një model të ri të monarkisë së centralizuar, e të qytetërimit etj[35].

            Së treti çdo qytetërim ka vlera me karakter universal dhe me një reze të ngushtë, të cilat përbëjnë qytetërimin botëror. Qytetërimi islam në kuptimin e gjerë të fjalës përshin jo vetëm anët kulturore dhe arsimore, siç kuptohet shpesh, por edhe jetën ekonomike, politike gjyqësore, mënyrën e të jetuarit dhe të ushqyerit etj.

            Nga kjo përvojë mund të nxjerrim vlera pozitive që mund t’i shërbejë së tashmes dhe të ardhmes dhe të bëjë pjesë në fondin e artë të qytetëtimit botëror.

Në kushtet e demokratizimit të shtetit theksohet me të madhe ndarja e tri pushteteve: legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor, pavarësia e tyre dhe harmonizimi i tyre, që do të sillte një shtet ideal.

Ndarja e tri pushteteve ka vlera edhe për shoqërinë e sotme, veçanërisht për vendet që ndodhen në periudhën e tranzicionit, siç është Shqipëria, e cila është shumë larg harmonizimit të tri pushteteve bashkëkohorë.

Së katërti nga kjo përvojë, qoftë pozitive, qoftë negative mund të përfitohet që anët pozitive mund të merren, kurse nga kufizimet të përfitohen përvoja pozitive.