Prof. Musa Kraja

Personaliteti shoqëror dhe pedagogjik i Jaho Domnorit

Solemniteti i sotëm shoqëror dhe miqësor është produkti një mirënjohjeje, respekti dhe nderimi për mësuesin e shquar Jaho Domnori. Është një shprehje e nderimit të sinqertë jashtë çdo konjukture politike e shoqërore, e vetëdijshme, duke marrë shkas nga 100 vjetoori i lindjes së mësuesit të thjeshtë, veprimtaria e të cilit shpreh madhështi në produktin e saj cilësor dhe fisnikërinë e thellë që ka karakterizuar mësuesin e merituar Jaho Domnori.

Vështruar në optikën e kohës kur punonim së bashku me zotni Jaho Domnorin, “Mësuesin e Merituar”, si kolegë për një kohë jo të shkurtër, e në të vërtetë ne kemi qenë kolegë dhe nxënës të zotit Jaho, të punës mësimore edukative, në shumë drejtime, të cilat shpalosin edhe personalitetin e tij të lartë. Këtu, e shoh me vend të theksoj mendimin e një psikologu të shquar gjerman Erik Erikson (Frankfurt, Gjermani 1902-1994), thuajse moshatar me zotin Jaho, i cili ka shkruar “... Kam parë se ka njerëz me dhunti shumë modeste, që më kanë mësuar goxha, jo me fjalët e tyre të mençura, por me qëndrimin e thjeshtë dhe njerëzor ndaj jetës dhe vdekjes dhe “madhështinë e shpirtit të tyre”.

            I kompletuar fatbardhësisht nga faktorët gjenetikë dhe shoqërorë, me prindër të devotshëm, atdhetarë dhe të qytetëruar për kohën, nga një makromjedis shumë i favorshëm në kryeqendrën e dijes, të kulturës shkodrane; si nxënës i formuar në grupin e parë të maturantëve të gjimnazit të shtetit-Shkodër, pranë një drejtori dhe mësuesi të mirënjohur, atdhetar i flaktë, siç ishte Mirash Ivanaj, çka e dëshmojnë edhe ndikimet e fuqishme iluministe.

Ai u formua me mësimet e iluministëve islamë të Lindjes me shkollën Daryl Irfan (Dera e Dijes), tek të cilat mes të tjerash, përveç turqishtes, mëson edhe perishten e vjetër, duke njohur në origjinal vepra nga shkrimtarë, filozofë dhe orientalistë ttë njohur si  Sadiu, Rumiu, Kajami, etj.

Ai njohu mirë edhe iluminizmin perëndimor dhe gjuhët e mëdha gjermane, frënge, etj, në gjimnazin e shtetit Shkodër, të hapur më 1922, në të cilin mësoi me thellësi shkencat shoqërore dhe natyrore. Aty Jahoja dhe shokët e tij zhvilluan një punë intensive për përvetësimin e dijeve që përcaktonin programet mësimore, si dhe afirmuan pjesëmarjen aktive në veprimtarinë ekstrakurrikulare, ku spikati shoqëria dhe veprimtaria futbollistike “Vllaznia”, efekt aktiv i së cilës ishte edhe ai.

Kështu zoti Jaho u rrit dhe mbeti një vazhdues i denjë i rilindësve tanë, sidomos i Sami Frashërit dhe Hasan Tahsinit, të cilët i njihte në mënyrë të thelluar.

Gjimnazi i shtetit, si shkollë e rëndësishme në shkallë kombëtare dhe rajonale, la gjurmë të thella në formimin e personalitetit të Jaho Domnorit. Një trup pedagogjik i atij institucioni, me nxënës nga qyteti i Shkodrës apo të ardhur nga Kosova, Ulqini dhe Çamëria u bë vatër e dijes dhe harmonisë mes brezave me tre besime të ndryshme, gjithnjë me mirëkuptim dhe harmoni të plotë, që ka vazhduar edhe në dekadat e mëvonshme.

Dokumentet e arrsetimit të Jaho Domnorit, në vitin 1927 për pjesëmarrjen në grupin e nxënësve që tentuan të hiqnin flamurin italian nga Banka në Bulevardin kryesor të qytetit, sepse ishte vendosur në një vend më të dukshëm se flamuri ynë, tregojnë edhe për dinjitetin kombëtar të tyre.

            Të mësuarit e gjermanishtes në shkollë dhe më pas, duke qenë në kontakt me mësues normalistë të diplomuar në Elbasan, si dhe nga burimet e shtypit pedagogjik të asaj kohe, njohu dhe zbatoi në mënyrë krijuese, si mjaft kolegë të tij, rrymën pedagogjike herbartiane, e cila u bë sunduese për arsimin shqiptar për rreth dy dekada, duke vazhduar edhe më tej, por jo në atë nivel, për shkak të depërtimit të rrymave të tjera pedagogjike. Por, ndryshe nga ç’është paraqitur kjo teori dhe praktikë pedagogjike në disa artikuj të botuar në vitet e monizmit për këtë rrymë pedagogjike nga individë që nuk kishin lexuar asnjë vepër të Herbartit si filozof dhe sidomos si pedagog, me ndikim të fuqishëm në Evropë e më gjerë, si rrjedhojë e ndikimeve të tjera të huaja, zotni Jaho dhe kolegë të tjerë në Shkodër dhe në hapësirën shqiptare i përvetësoi dhe zbatoi në shkollë, madje edhe më vonë, disa parime themelore të saj, duke marrë ç’kishte më të mirë nga kjo rrymë teorike dhe aplikative, sidomos për personalitetin e mësuesit, zbatimin e kërkesave rigoroze, shkencore dhe didaktike, respektimin e plotë të kërkesave të programeve mësimore, pa lënë pas edhe krijimin e situatave sipas veçorive të shkollës, të nxënësve, me vëmendje, dashuri e përkushtim maksimal ndaj tyre. Bindja e mësuesve të brezit të zotni Jahos, si edhe e jona, ishte se shkolla shqiptare i detyrohet shumë herbartianizmit në Shqipëri, si një ndikim i fuqishëm shkencor, pedagogjik për atë kohë mjaft kaotike, me varfëri në punët kualifikuese, të penetrimeve të rrymave dhe synimeve jo të qarta në fushën e arsimit dhe të edukimit.

            Jaho Domnori zhvilloi një veprimtari arsimore në hapësirën e gjatë kohore, deri në daljen në pension, në shkollën 7 e më vonë 8 vjeçare “11 janari”, në qytetin e Shkodrës.

Ky institucion ishte më i rëndësishmi për kategorinë e vet në qytet, për nga numri i nxënësve, pozicioni në qendër të Shkodrës, ku dërgonin fëmijët jo vetëm banorët rrotull saj, por thuajse edhe një lloj elite e kohës, përfshirë kuadro të të gjithë niveleve politike, ushatrake, intelektuale bashkë me rreth 150-200 nxënës që vinin nga shtëpia e fëmijës, të cilët kishin mjaft probleme specifike, si dhe 70 deri në 80 nxënës të tjerë konviktor, të ish konviktit “Tom Kola” (8 vjeçare).

            Trupa pedagogjike e kësaj shkolle, e parë edhe në optikën e sotme, spikaste për nivelin shkencor, pedagogjik, për ndërgjegje profesionale, për gatishmërinë, novacionet didaktike, për rolin edukativ të mësuesve dhe shkollës, si në klasat fillore e deri në të gjitha klasat e 7-vjeçares së atëhershme. Atje punuan mësuese të shkathëta dhe krijuese si Julka Kakarriqi, Çile Tukja, Vitore Prendushi, Vera Prendi, Margarita Stajka, Margarita Tafili, Diamanta Kraja, Fitore Dragusha, Asprie Veraj, Sllavka Gjyrezi dhe të tjerë në ciklin fillor, ndërsa në 8-vjeçare mësues të aftë e kompetentë në fusha të tyre, si Lazer Sekuj, Kel Vuka, Zef Berisha, Kol Gjinaj, Çesk Mileta, Lec Beni, Fuat Kastrati, Myzafere Ymeri, Kristina Caka, Njac Lacuku, Lin Çiurçia, Mehdi Islami, Hasan Hoti, etj., me udhëheqësen e shkathët të fëmijëve Menda Motsi, me drejtues të shkollës kuadro të njohur e të afirmuar të arsimit në Shkodër, si Gasper Leci, Bahri Axhemi, Çesk Kumria, Makbule Draçini (Boriçi), Faik Luli, etj. Atje gjeje mësuesit rigorozë të matematikës, fizikës, mësuesit mjeshtra të gjuhës dhe letërsisë, mjeshtërit e tregimit historik, krijuesin e laboratorit të biologji-kimisë, mësuesen koreografe, muzikantin dhe didaktin e shquar, organizatorët e manifestimeve fiskulturore e sportive, mjeshtërit e dhomave të punës me dru e metal, etj. Përfitoj nga rasti për të evidentuar në mënyrë të posaçme të ndjerin Faik Luli, metodistin e shkëlqyer të shkollës, me aftësi të veçanta për të përgjithësuar përvojën pozitive, i cili, në rolin e zv/ddrejtorit për disa kohë, u miqësua dhe u nderua nga të gjithë. Koha tregoi se ai ishte dhe u bë realisht një personalitet i shkollës jo vetëm në Shkodër, por një nga didaktët më të shquar të vendit.

            Mes nesh, denjësisht dhe shumë fisnikërisht, si rrallë kush, edhe në atë grup mësuesish shumë të zgjedhur, spikaste mësuesi i gjuhës shqipe dhe i gjeografisë, zotni Jaho Domnori, aq fjalëpak, i matur, njerëzor dhe serioz e produktiv në arritjen e standarteve të kohës, të cilat mund t’i arrinte një mësues që kishte për ideal profesional mësuesinë. E them me bindje se mësues të tillë, për ndërgjegje qytetare dhe profesionale, për humanizmin e thellë dhe modestinë shembullore, megjithëse Shkodrës nuk i kanë munguar, në disa përmasa ishte fort i rrallë.

Kam parasysh Shkodrën aq të njohur e aq të begatë në traditën e pasur e arsimore, (vetëm lagjia e zotni Jahos, sipas një kolegu, kishte mbi 90 mësues), ku u shquan plejada mësuesish shembulorë, që është e vështirë t’i gjesh në këtë shtrirje, madje edhe në qindra familje arsimore, ku përfshihet edhe ajo e zotni Jahos, që kishte dhe vajzën, vëllain e të tjerë arsimtarë në rrethin familjar.

Veprimtaria didaktike e Jaho Domnorit qëndron kryesisht në disa aspekte, po në këtë rast po nënvizojmë dy drejtime:

             Së pari, në punën që bëri për zbatimin e parimit themelor didaktik të karakterit shkencor të të mësuarit. Rigoroziteti i tij shkencor qëndronte në ngulitjen tek nxënësi të koncepteve themelore, në qartësimin, deri në përvetësimin aktiv e logjik të tyre. Në korrigjimet aq të kujdesshme të fletoreve të shumta, me të cilat shihej çdo ditë, me atë çantën e madhe të zezë, gjithmonë plot me punime nxënësish që kishin kaluar vështrimin e kujdesshëm, preokupues e të qetë të mësuesit Jaho.

            Së dyti, në trajtimin e diferencuar individual të nxënësve, përmes punës brenda grupit. Shkolla kishte në bankat e saj nxënës, qytetarë e të konsoliduar, familje intelektuale, etj. Gjithashtu në gjirin e saj ka pasur edhe nxënës së shtëpisë së fëmijës, nën mbikqyrjen e edukatoreve dhe drejtuesve të kujdesshëm e pasionantë në punë, si Persa Grabova e Belkize Shazi, apo sikurse kishte mes tyre edhe nxënës shembullorë, që nderonin shkollën dhe mësuesit, si Mejreme Uka, Luigj Shyti, etj., që e donin dhe i qëndronin aq pranë zotni Jahos. Nxënësit konviktorë të ardhur kryesisht nga zonat e thella malore të Shkodrës e Veriut, të cilat, bashkë me tiparet shumë fisnike, në shumë raste sillnin edhe nivele jo të kënaqshme të dijenive në lëndë të ndryshme, nisur mes të tjerash edhe nga niveli i ulët arsimor i mësuesve që kishin pasur disa prej tyre në thellësi të malësive të asaj kohe. Për këto, mësusi i gjuhës, zotni Jaho bisedonte shpesh me drejtorin e atij institucioni Moshar Bushati, mësues e drejtues me përvojë të gjatë, të cilët aq shpesh shiheshin kokë më kokë, si kolegë që harmonizonin punën me nxënësit e tyre. Ata gjenin tek mësuesi Jaho, njeriun që i dëgjonte me vëmendje, duke folur ngadalë e qartë, që i respektonte ata dhe njëherazi i kuptonte dhe i ndjente të gjithë, si të ardhurit nga zonat rurale, ashtu edhe ata të shtëpisë së fëmijës. Motivimi që u bënte atyre nxënësve, i nxiste ata, i bënte më të qartë edhe për teknikat e të nxënit, siç i orintonte mësuesi i tyre.

Veprimtarinë dhe personalitetin e zotni Jahos e dallon edhe një tipar mjaft karakteristik. Dihet që atë kohë, madje deri më sot ndjehet nevoja e një ekonomisti, që të ketë vizione të qarta planifikimi e menaxhimi për problemet e arsimit e të shkollës. Meqënëse atë kohë numri i këtyre ekonomistëve të profilizuar për arsimin dhe shkollën mungonte thuajse krejtësisht, jo vetëm në bazë, por edhe në rreth, këtë punë e bënin me intuitë dhe ndërgjegje të lartë, me korrektësi dhe kujdes mësues të veçantë, siç e bëri, duke ushtruar njëkohësisht edhe mësuesinë edhe zotni Jahoja, në disa shkolla, në Burrel, Dibër, Vlorë e Shkodër, herë duke qenë mësues, drejtor shkolle, apo edhe inspektor arsimi. Ai harto mbi 900 libreza pune të mësuesve të Shkodrës, plot kujdes e saktësi, pa u shkëputur nga puna e mësuuesit.

Tani, pas mbi 40 e ca viteve, në marsin e njohur si muaji i mësuesve, kemi 100 vjetorin e lindjes së zotni Jahos, duke e kujtuar me respekt e mirënjohje këtë mësues të shquar, idealist të nderuar me titullin “Mësues i Merituar” dhe me Urdhërin “Naim FRASHËRI”, si qytetar atdhetar, prind dinjitoz e shembullor, që ka të shkrirë në personalitetin e tij, madhështinë dhe modestinë.