Dr. Ramiz Zekaj

KUSHTET ASTRONOMIKE DHE JURIDIKE ISLAME SI FAKTOR TË PËRCAKTIMIT TË MUAJVE HËNORË

Pak fjalë hyrëse

Nëse helenët dhe romakët kanë trashëguar njohuritë e babilonasve dhe egjiptianëve të vjetër dhe i kanë zhvilluar më tej ato, s’ka dyshim se muslimanët trashëguan njohuritë dhe shkencat e grekëve. Por, nëse i referohemi historisë, dallimi ndërmjet tyre është i qartë. Shpesh grekët i kanë përvetësuar punët e të tjerëve duke i paraqitur ato si vepra të tyre, ndërkohë që ky fenomen nuk ka qenë i njohur ndër arabët muslimanë. Përkundrazi, muslimanët kanë ruajtur të drejtat historike të grekëve dhe të popujve të tjerë duke i konsideruar ata mësues të tyre për shkencë dhe lëminj të tjerë të caktuar.

 Kjo vërtetohet nëpërmjet veprave të Ibn Sinas, El-Farabiut, Ibn Rushdit e të tjerë që kanë transmetuar shkenca të shumta të grekëve dhe i kanë shtjelluar ato. Shumë prej veprave greke janë njohur prej evropianëve vetëm në saje të teksteve arabe, të cilat ata i ruajtën me besnikëri së bashku me emrat e autorëve. Ndërsa vetë grekët nuk kanë ruajtur veçse pak prej arritjeve të babilonasve dhe egjiptianëve të vjetër, madje ata i paraqitën si vepra të tyre, kështu që shumë prej veprave të babilonasve dhe egjiptianëve të vjetër, u njohën vetëm nëpërmjet zbulimeve të fundit.

Arabët e vjetër kanë jetuar në Gadishullin Arabik dhe natyra e jetës në atë mjedis kërkonte që ata të lëviznin shpesh për të kërkuar ujë dhe gjelbërim duke shtuar kështu edhe udhëtimet e tyre tregtare nga Gadishulli Arabik në Sham dhe në Jemen. Pjesën më të madhe të lëvizjeve të tyre ata e bënin natën, për të shmangur vapën përvëluese të shkretëtirës gjatë ditës. Kjo bëri që ata të ndjenin nevojën që të kishin njohuri rreth yjeve dhe pozicioneve të tyre, për t’u orientuar gjatë udhëtimit. Gjithashtu ata e kishin tepër të domosdoshme të dallonin yjet e qëndrueshëm nga yjet e tjerë lëvizës, për të pasur drejtime të sakta qiellore që i orientonin ata gjatë rrugës.

Arabëve, gjithashtu, u nevojitej ta njihnin orbitën për lidhjen e saj me stuhitë, reshjet, vapën etj. Kjo ishte pjesë e domosdoshme e jetës së tyre. Mund të themi se pjesa më e madhe e njohurive astronomike të arabëve të Gadishullit Arabik ishte ajo çfarë kishin fituar prej babilonasve dhe grekëve. Ndoshta arabët e Gadishullit Arabik para Islamit nuk u shtuan gjë këtyre njohurive, por u mjaftuan me to, duke i ruajtur siç ishin dhe ashtu ua përcollën dhe brezave.

Astronomia tek arabët pas Islamit

Në dekadat e para të Islamit arabët muslimanë nuk u dhanë shumë pas studimeve dhe kërkimeve astronomike për arsye se ishin të preokupuar me luftërat e asaj kohe dhe përhapjen e Islamit. Në kohën e shtetit emevit (umajad), me qendër në Sham, gjërat ishin sheshuar dhe pikërisht në këtë periudhë u dha rasti për t’u hapur ndaj qytetërimit romak dhe hapjeve me Horasanin, Kinën, Indinë etj., të cilat shiheshin si dritare të reja komunikimi me këto qytetërime.

Thuhet se Halid bin Jezidi, i biri i Ebu Sufjanit ishte prej dijetarëve më të mëdhenj të asaj kohe. Gjithashtu thuhet se ai refuzoi të drejtonte kalifatin pas babait të tij për shkak të preokupimit në fushën e diturisë. Në kohën e tij u bënë përkthimet e para nga literatura greke në gjuhën arabe. Përmendet në disa burime se ai ka urdhëruar të përkthehen një numër i konsiderueshëm i librave të astronomisë dhe mjekësisë. Ai ishte shumë i dhënë pas kimisë, prandaj u përkthyen dhe shumë vepra që kishin të bënin me këtë fushë.

Revolucioni i vërtetë shkencor filloi në kohën e abasitëve. Ebu Xhafer El Mensuri ka qenë i dhënë pas shkencave astronomike, pasi ai merrej dhe me astrologji. Ai afroi rreth tij shumë astrologë dhe këshillohej me ta për shumë çështje. Gjithashtu, ai urdhëroi të përkthehej një kryevepër e një matematicieni të madh indian e shkruar në vitin VII H. Ky libër do të ndihmonte shumë në zhvillimin e njohurive të arabëve në lëmin e astronomisë, në lëvizjen e yjeve dhe në matjen dhe llogaritjen e këtyre lëvizjeve.

Përmendet se Muhamed bin Ibrahim El-Fezari ka shkruar një sërë librash në fushën e astronomisë. Prej tyre përmendim; “Ideologjia” dhe “Kriteri i zenitit”.

Po ashtu, Jakub bin Tarik përpiloi një sërë kalendarësh astronomikë dhe thuhet se ai ka përfituar shumë prej njohurive të dijetarëve indianë në këtë fushë.

Studimet astronomike morën drejtimin e duhur në kohën e El-Mamun bin Harun El-Rashidit në shekullin IX e.s., pasi ai e përkrahu këtë shkencë duke mbështetur gjithë dijetarët, studiuesit dhe përkthyesit e kësaj fushe. Në kohën e tij pati një mori përkthimesh nga gjuhët persiane, asiriane, helene dhe indiane. Ai ishte i dhënë pas astronomisë dhe urdhëroi të ndërtohej një pikë vëzhgimi në lindje të Bagdatit dhe e pajisi atë me të gjitha mjetet e nevojshme që do të shërbenin për vrojtime astronomike. Thuhet se vetë ai merrte pjesë në kuvendet që trajtonin shkencën e astronomisë në pikën e vëzhgimit të ndërtuar prej tij. Në atë kohë shkenca e astronomisë tërhoqi vëmendjen e shumë studiuesve. Prej  arritjeve më të njohura në kohën e El-Mamunit në astronomi përmendim matjen e perimetrit të tokës.

Prej astronomëve më të njohur në kohën e El-Mamunit përmendim: Sind bin Aliun, i cili drejtonte Komisionin Shkencor të Divanit të Kalifatit, Ahmed bin Abdullah El-Maruzi, Halid bin Abdulmalik, Jahja bin Ebu Mansur dhe Ali bin El-Bahteri. Prej përkthyesve më të njohur të asaj kohe përmendim: Husejn bin Is’hak dhe Thabit bin Kura etj.

Koha dhe përcaktimi i saj është një nga çështjet kryesore që ka shqetësuar njeriun që në lashtësi. Kështu, rënia e shiut ndodh në sezone të caktuara dhe sjell zhvillimin e kullotave. Sezonet e mbjelljeve dhe të korrjeve kanë pasur një rëndësi të veçantë për njeriun, duke përcaktuar edhe veprimtaritë e tij të domosdoshme gjatë jetës, siç ishin mbjellja, ujitja, korrja etj. Kjo e bëri shumë të nevojshme përcaktimin e kohës duke u bazuar në katër stinët.

Lëvizjet e trupave qiellorë ishin baza e kohëmatjes natyrore. Kështu, ndërrimi i ditës me natën është një dukuri astronomike natyrore e bazuar mbi lëvizjen e trupave qiellorë edhe pse dikur mendohej se dielli rrotullohej rreth tokës apo se toka rrotullohet rreth vetes, siç është vërtetuar sot. Në këtë mënyrë, edhe sot kjo lëvizje astronomike është baza e kohëmatjes natyrore.

Më pas, njeriu vëzhgoi ndërrimin e fazave të hënës që nis me hënën në formë drapëri, e cila plotësohet pak e nga pak derisa bëhet hënë e plotë dhe më pas mpaket gradualisht derisa kthehet sërish në hënë të re. Këtë cikël që zgjat afërsisht 29.5 ditë dhe që përfaqëson rrotullimin e plotë të hënës rreth tokës, njeriu e quajti “muaji hënor”.

Më pas njeriu vuri re një lëvizje edhe më të gjatë, e cila është lëvizja e diellit nga lindja në perëndim dhe rrotullimi i tij në orbitën qiellore afërsisht çdo 365 ditë dhe këtë kohë e quajti vit. Përgjatë vitit ndërrohen edhe stinët e tij. Allahu i Madhëruar thotë: “Dielli dhe hëna udhëtojnë sipas një përcaktimi të saktë” (Er-Rahman : 5).

Këto ndarje kohore janë natyrore. Ndarjet e tjera janë me konsensus. Kështu, me konsensus dita ndahet në 24 orë, ora ndahet në 60 minuta dhe minuta ndahet në 60 sekonda. Këto ndarje e kanë origjinën në Babiloninë e lashtë.

Kushtet astronomike dhe kushtet e Sheriatit

për përcaktimin e muajve hënorë

Për arsye se kalendari hixhri-hënor bazohet në fazat e hënës për të caktuar fillimin dhe mbarimin e çdo muaji dhe, për arsye se këto faza vërtetohen me anën e shikimit me sy të lirë, përcaktimi i fillimit të muajit hënor u bazua në shikimin e hënës së re (drapërit të hënës) në natën e parë pas shkëputjes së hënës nga dielli (të perëndimit të njëkohshëm të tyre). Dihet se shikimi me sy të lirë kushtëzohet nga faktorë të ndryshëm, ku më të rëndësishmit janë:

1-                 Kushtet atmosferike, siç janë retë, pluhuri e të tjerë faktorë që pengojnë shikimin.

2-                 Largësia e këndit midis diellit dhe hënës

3-                 Lartësia e drapërit të hënës mbi horizont, gjë që përcakton moshën                                e tij

4-                 Koha e qëndrimit të drapërit të hënës pas perëndimit të diellit mbi                                  horizont.

5-                 Largësia midis hënës dhe tokës dhe lartësia e vëzhguesit nga niveli                      i detit.

6-                 Mprehtësia e shikimit të vëzhguesit

Kushtet astronomike për lindjen e hënës së re

Sipas astronomisë, lindja e hënës së re ndodh në çastin kur kjo ndahet nga dielli, në çfarëdo kohe të jetë kjo ndarje. Njohja e kësaj kohe bëhet përmes llogaritjeve astronomike që bazohen në rregullat dhe parimet e shkencave të mekanikës qiellore. Çasti i ndarjes shënohet në kalendarët astronomikë, që njihen botërisht dhe që botohen nga organizma të specializuar për këtë punë. Dita astronomike fillon menjëherë mbas kalimit të diellit nga pika e zenitit (në mesditë).

Kushtet e Sheriatit për përcaktimin e fillimit të muajit hënor

Allahu i Madhëruar thotë në Kuran:

“Të pyesin ty për hënën e re (dhe fazat e saj) Thuaj: “Ato janë përcaktime të kohës për njerëzi dhe për haxh” (El Bekare: 189).

Kushti bazë i Sheriatit për caktimin e fillimit të muajit hënor është dëshmia e një burri të pjekur dhe të njohur për ndershmërinë e tij se e ka parë hënën e re pas perëndimit të diellit në mbrëmjen e 29-të të muajit hënor. Burim i këtij kushti është fjala e Profetit (a.s.) në lidhje me fillimin e muajit Ramazan dhe të muajit Sheval: “Agjëroni kur ta shihni atë (hënën e re) dhe ndërpriteni agjërimin kur ta shihni sërish”.

Shikimi i hënës së re pas perëndimit të diellit në ditën e 29-të të muajit hënor është i mundur nëse plotësohen disa kushte të caktuara astronomike, gjeografike dhe shëndetësore, të cilat i përmbledhim si më poshtë:

Nëse muaji plotësohet me largimin e hënës nga dielli dhe daljen e hënës së ngrënë (në formë drapëri), shikimi i saj është i mundur nëse lartësia e saj ka një nivel të atillë që bën të mundur largimin nga ndikimi i dritës së muzgut dhe i pasqyrimit të rrezeve të diellit që është nën horizont. Këtë gjë e ka përcaktuar më parë Al Havarizmi, i cili ka llogaritur që për të parë hënën e re, duhet që kjo e fundit të qëndrojë së paku 48 minuta pas perëndimit të diellit. Kjo do të thotë që këndi i lartësisë së hënës të jetë rreth 12⁰. Po ashtu, astronomët që interesohen për këtë çështje vlerësojnë se largësia e saj nga dielli duhet të jetë në një masë të përshtatshme. Disa prej tyre e llogarisin këtë largësi me 5⁰, kurse disa të tjerë e llogarisin të jetë 3⁰.

Sidoqoftë, duhet thënë se, kushti i shikimit të hënës varet edhe nga kushte të tjera, më i rëndësishmi i të cilëve ndoshta është kthjelltësia e motit. Nëse moti është me re që mbulojnë të gjithë qiellin në një vend apo në një grup vendesh (kjo ndodh veçanërisht gjatë stinës së dimrit në Evropë), atëherë shikimi i hënës është i pamundur, edhe pse muaji hënor mund të ketë hyrë realisht. Nisur nga kjo, a duhet ta lëmë mënjanë praktikën e shikimit të hënës për ditën tjetër dhe kështu të biem në një gabim të qartë?! Ne jemi në një kohë kur njohuritë njerëzore mbi shkencat atronomike kanë përparuar shumë dhe kur llogaritjet astronomike mbi lindjen e hënës së re janë aq të sakta, saqë sot janë bërë njohuri të sigurta. Për saktësinë e tyre dëshmojnë përditë teleskopët astronomikë. Prandaj nuk është e arsyeshme që shikimi me sy të lirë të jetë kriteri i vetëm i përcaktimit të hënës së re, por është e domosdoshme që ky përcaktim të bëhet në bazë të llogaritjeve të sakta astronomike.

Ndryshimi i shfaqjeve të hënës së re

Juristët muslimanë e kanë ditur që në fillim të erës islame se shfaqja e hënës së re ndryshon në varësi të pozitave gjeografike. Arsyeja është se çasti i lindjes së hënës së re është i njëjtë për të gjithë, por ky çast qëllon në orare të ndryshme në vende të ndryshme. Kështu p.sh. nëse themi se hëna e re e muajit Muharrem e vitit 1422 H shfaqet në Mekë me datën 25/3/2001 në orën 04:20 sipas orës lokale, ky çast në Xhakartë qëllon në orën 09:20 të po së njëjtës ditë sipas orës lokale.

Tani, nëse mendojmë gjendjen e atyre që vëzhgojnë hënën e re të muajit Muharrem në Mekë dhe në Xhakartë do të vërejmë se vëzhguesi në Xhakartë do të dalë për të parë hënën e re mbas perëndimit të diellit, i cili ndodh në orën 18:01. Kjo do thotë se vëzhguesi do të shohë një hënë me moshë 8 orë e 41 minuta. Ndërsa vëzhguesi në Mekë do ta shohë hënën e re mbrëmjen e datës 25/3/2001, pas perëndimit të diellit në orën 18:33 sipas orës lokale. Mosha e hënës së re në këtë çast është 14 orë e 33 minuta. Shkaku është se Meka ndodhet në perëndim të Xhakartës, kështu që mosha e hënës së re pas perëndimit të diellit në të është më e madhe. Akoma më e madhe do të jetë mosha e hënës së re pas perëndimit të diellit në Rabat të Marokut. Ky ndryshim quhet “ndryshimi i shfaqjeve të hënës së re”.

Në këtë shembull që përmendëm nuk ka probleme në shikimin e hënës së re, megjithë ndryshimin e shfaqjeve të saj, sepse hëna lind herët. Por kur hëna e re lind në një çast që është afër perëndimit të diellit në një vend të caktuar, shikimi i saj nuk është i mundur në atë vend. Kështu që autoritetet lajmërojnë se shikimi i hënës së re sipas Sheriatit nuk ka ndodhur, ndaj dhe muaji hënor duhet plotësuar. Ky vendim është i drejtë. Mirëpo në një vend tjetër që ndodhet në lindje, shikimi i hënës së re sipas Sheriatit është i mundur pas perëndimit të Diellit (për shkak të distancës së mjaftueshme kohore midis dy vendeve që bën të mundur rritjen e drapërit të hënës së re dhe largimin e saj nga dielli në një largësi të atillë që të mund të shihet), kështu që autoritetet e atij vendi lajmërojnë hyrjen e muajit të ri hënor. Edhe ky vendim është i drejtë. Këtu del në pah problemi i ndryshimit të shfaqjeve të hënës së re, që mund të shkaktojë mospërputhje të ndryshme si në çështje që lidhen me Sheriatin, ashtu edhe në çështje të tjera civile. Ky është një problem praktik që kërkon zgjidhje dhe së fundmi janë propozuar disa të tilla në nivel të botës islame.

“Nesiu” (shtyrja) tek arabët

Në gjuhën arabe “nesi” i thonë shtyrjes dhe vonesës. Kështu, në shitblerje “nesi” i thonë dorëzimit me vonesë të çmimit.

Arabët para Islamit (edhe pas tij) vitin e matnin me anë të muajve hënorë, që janë:

Muharremi, Seferi, Rebiul Evel, Rebiu Thani, Xhumada el Evel, Xhumada Thani, Rexheb, Sha’ban, Ramadan, Sheval, Dhul Ka’da, Dhul Hixha. Duke qenë se numri i ditëve të vitit hënor është më i vogël se ai i vitit diellor (afërsisht 10 ditë më pak), muajt hënorë sillen rreth katër stinëve të vitit për rreth 33 vjet, pra 33 vite diellorë janë afërsisht të barabartë me 34 vite hënorë.

Në mënyrë që muajt hënorë të shpërndahen në mënyrë të qëndrueshme, sipas stinëve të vitit, arabët mbështeteshin në një sistem që e quanin “nesi”, që do të thotë: shtimi i një muaji afërsisht çdo tre vjet. Në këtë mënyrë viti i brishtë përbëhej nga 13 muaj hënorë. Më pas, këtë muaj ata filluan ta shtonin sipas interesave të veta në kohë lufte apo paqeje, në tregëti, në haxh etj. çështjen ua linin në dorë disa njerëzve që i quanin “El Kalamisa”. Thuhet se këtë gjë e trashëguan nga të parët e tyre ose nga hebrenjtë.[1] Me këtë sistem ndonjëherë ata i shtynin muajt e shenjtë sipas inetersave të tyre, veprim të cilin e dënoi Kurani Famëlartë, duke thënë: “Shtyrja (e një muaj në vend të një tjetri) nuk është tjetër vetëm se një rritje e mosbesimit, që me të edhe më shumë humbin ata që mohuan, pse në një vit e bëjnë të lejuar atë (muajin e shenjtë), e në një vit të ndaluar (të shenjtë), e për të përputhur numrin që All-llahu i bëri të shenjtë dhe me atë, e bëjnë të           lejuar atë që All-llahu e ndaloi. Atyre u janë hijeshuar veprat e tyre të këqia. Po, All-llahu nuk vë në rrugë të drejtë popullin mohues” (Et-Tevbe: 37).

Nëpërmjet sistemit të “nesiut” u bë e mundur që muajt hënorë të shpërndaheshin në mënyrë të qëndrueshme në të katër stinët e vitit si më poshtë:

-                     muajt e pranverës: Sha’bani, Ramazani, Shevali

-                     muajt e verës: Dhul Ka’da, Dhul Hixha, Muharrem

-                     muajt e vjeshtës: Sefer, Rebiul Evel, Rebiu Thani

-                     muajt e dimrit: Xhumada el Evel, Xhumada Thani