Prof. as. dr. Iljaz Gogaj

            Thoma Kostandin Turtulli dhe mirëbërës të tjerë të arsimit në Korçë në vitet 1912-1939

Qysh në  kohët më të hershme Korça me rrethinat e saj kanë rënë në sy për fenomenin e mirëbërësisë në të gjitha lëmenjtë e jetës. Posaçërisht korçarët janë dalluar për mirëbërësi në fushën e arsimit. Ndër mirëbërësit e saj dallohet Thoma Turtulli, i cili shkriu shumë nga pasuria e tij për shkolla,biblioteka, spitale e kisha.

Thoma Turtulli u lind në qytetin e Korçës në vitin 1865. I ati i tij,   Koci i Ndrios-Gozhdaxhiu i zbritur nga Vithkuqi, kishte rënë në Korçë dhe kishte nisur tregtinë, duke u bërë nga më të dalluarit e qytetit, si biznesmen i aftë dhe njeri i drejtë.” I tërë tregu kishte besim tek ai, muhamedanë e të krishterë të qytetit e të fshatit”

1)I biri, Thomai, i hyri shpejt tregtisë, qysh në moshë të re dhe në gjurmët e të atit, nisi shpejt të bëhet i suksesshëm. Qysh në vitin 1885, firma tregtare “Vëllazëria Turtulli”, i kishte kaluar kufijtë shqiptarë dhe kishte krijuar degë në Selanik, Manastir dhe gjetkë. Erdhi një kohë që firma tregtare Turtulli, u bë magazinë e madhe universale.

Thomai nuk arriti të shkollohej me mësime të rregullta, por me inteligjencën e tij të dalluar, ia diti shumë vlerën arsimit dhe diturisë, të përthithur në gjuhën amtare. Pastaj, që në moshë të re, spikati për karakterin e qëndrueshëm dhe mbajtjen e fjalës së dhënë.”Aty u ngjet stërgjyshëve tanë, shkruan në shtypin Korçar “Morava” atyre shqiptarëve karakteristikë që e bënë “Besën” e shqiptarit proverbiale”

2) Nga ky karakter, doli edhe një atdhetar shqiptar i vendosur. Të gjithë në Korçë e mbanin mend se “me sa shpirt e me sa gazep Thoma Turtulli ndiqte paretë 168) që këndonin kafeneve ose rrugës këngë të huaja.

3)Karakteri i qëndrueshëm, përvoja në tregti, jo vetëm me shqiptarë, por dhe me të huaj si edhe veprimtaria e njohur atdhetare e trevës së Korçës, e kishin bërë Thoma Turtullin, jo vetëm të dalluar në tregti, por edhe një atdhetar veprimtar. Në eksodin e korçarëve më 1919, kur u hap lajmi se Korça do të invadohej nga andartët grekë, Thoma Turtulli, ndër të parët u largua familjarisht, së bashku me familje të tjera korçare, të cilat shkuan nëpër Evropë të sensibilizonin botën e jashtme për rreziqet, të cilat i vinin atdheut të tyre, posaçërisht Korçës, nga të huajt e në mënyrë të veçantë nga shovinizmi grek. Në vitin 1921 në Korçë u krijua “Grupi politik i Korçës”, qëllimi i të cilit, ishte “bashkimi i gjithëmbarshëm, forcimi i shtetit dhe përparimi i popullit dhe i kombit shqiptar përbrenda kufirit të drejtësisë dhe të njësisë së vërtetë të të gjithë nënshtetasve shqiptarë”.

4) Grupi angazhohej, posaçërisht, se do të përpiqej për zhvillimin kulturor dhe ekonomik të qarkut të Korçës. Pleqësia e grupit përbëhej nga Koço Kota kryetar, Qani Bej Dishnica n/kryetar, Sulejman Mborja arkëtar, Nuçi Kondilli sekretar dhe Thoma Turtulli e Adem Bej Vila këshilltarë. Dera e madhe qytetare Turtulli, ishte përfshirë familjarisht në lëvizjen atdhetare të qarkut të Korçës. Shoqëria patrioike e zonjave  të Korçës : “Përlindja”që u themelua në vitin 1919, Erasti Grigor Turtullin e kishte zgjedhur sekretare.

Vepra mirëbërëse e familjes Turtulli, sipas të dhënave të deritanishme, nis në vitin 1921, kur Korçën e vizitoi miku i shqiptarëve francezi Justin Godart. Ai bëri edhe një vizitë në jetimoren e Korçës. Me atë rast, “zonja e Thoma Turtullit, u solli jetimëve një paqetë me kufeta të mira”.

5)Po atë vit Thomai vetë bënte pjesë në një komison të përhershëm për të zgjidhur çështjen e rikonstruksionit të kishës së Shëngjergjit.

Sipas traditës kulturore, Korça me interlandin e saj, ka trashëguar pasuri me libra të përqëndruara në insitucione fetare, arsimore dhe familje të caktuara. Pa u futur në pasurinë bibliotekare të Voskopojës apo edhe të Vithkuqit, biblioteka të hershme ka pasur edhe në fshatra si në Boboshticë, në Dardhë, në Drenovë e gjetkë. Pastaj në qytet ka pasur disa biblioteka të vendosura në faltore e në disa shkolla të kohës. Sipas të dhënave të tërthorta, Korça ka pasur bibliotekë publike para vitit 1921. Në bërthamën e atij fondi, bënin pjesë edhe librat e shoqërisë “Vatra”, të ardhura nga SHBA.

6) Për një institucion të mirëfilltë bibliotekar për Korçën, kishte menduar intelektuali i njohur atdhetar Nikolla Lako, qysh para fitores së Pavarësisë dhe për këtë kishte mbledhur libra me tematikë albanistike. Me sa duket, ai fond librash duhet të jetë vendosur në lokalet e bashkisë së qytetit. Më vonë, fondi i bibliotekës pasurohet me librat e dhuruar prej Spiro Dines, Nikolla Lakos, Thimi Mitkos, Aladro Kastriotit si edhe të autoriteteve të tjera kulturore patriotike të kohës, po ashtu në raste të veçanta, nga shqiptarë të diasporës. Për këtë, bashkia qe detyruar të marrë me qira edhe një ndërtesë të posaçme për bibliotekë, por ajo kishte qenë e pamjaftueshme. Prandaj në mesin e viteve ’20 të shek. XX, nevoja e një lokali të ndërtuar me kërkesat e kohës për bibliotekë, ishte bërë urdhëruese.

Ai që e dëgjoi zërin e popullit të Korçës, në radhë të parë  të rinisë korçare, ishte Thoma Turtulli, i cili vuri në dispozicion të ndërtesës së bibliotekës 200 napolona.

7)Porsa u dha lajmi, reporteri i gazetës së Korçës shkoi menjëherë të përgëzojë Thoma Turtullin për gjestin e tij mirëbërës kulturor. Atje, gjeti disa të rinj, të cilët i thanë Turtullit: “Kurrë nuk do të harrojmë emrin tënd Zoti Thoma, se po na krijon tempullin, ku do të shkojmë kohën, që të shpëtojmë nga veset ku mund të prishemi”.

8)Pastaj gazetari shkoi te prefekti Hilë Mosi, i cili si njeri i kulturës mirëpriti me kënaqësi të veçantë ngjarjen e madhe dhe me këtë rast, porositi që të mblidheshin të gjitha thesaret e librave,të cilat mund të ndodheshin andej këndej. Më në fund, ishte fjala  që   truallin e ndërtimit, do ta falte komuniteti ortotodoks. Mirëpo puna doli ndryshe, se Mitropolia shpejt e ktheu fjalën  dhe e shkeli premtimin,sepse ai truall i duhej asaj, për ta shitur dhe me ato para të ndërtohej kisha e dëmtuar.Në artikullin: “Thirrja e popullit zëmërim i zotit”botuar në “Gazeta e Korçës”, autori me inicialet A.F. shfaqte hapur indinjatën kundër mitropolisë.” Kudo që hapet bisedimi i dhuratës që pati fisnikërinë t’i bëjë Korçës Thoma Turtulli, shkruante gazeta, çfaqet një mërzitje kundër mitropolisë dhe këshillës së saj dhe kemi frikë se mos zëmërimi i tyre merr faza të ashpra”. Autori nuk e kundërshtonte nevojën e rindërtimit të kishës,” por jo me të hollat që ëndërrojnë priftëria”,-theksonte më poshtë ai. Pastaj shtonte: “Sheshi i kalasë nuk është për të shitur te njeri e tjetri. Dinjiteti i qytetit dhe komunitetit,  nuk jep leje të ndërtohen atje gazino dhe bakallana” (Dyqane për shitje vogëlsirash të ndryshme. Ai që tregtonte këto mallra, quhej bakall) sepse populli i Korçës në bulevardin e Shëngjergjit donte një institucion publik kulturor. Gazeta e shfaqte hapur zemërimin, duke e quajtur të paligjshme Dhimogjerondinë. Për këtë Mitropolia kishte vendosur që zgjedhjet e reja për një Dhimogjerondi të ligjshme të bëheshin sa më shpejt.

9) Megjithatë, meqenëse Dhimogjerondia nuk pranoi të dhuronte truallin përmbi Shëngjergj, sipas premtimit, këshilli bashkiak, me në krye Vasil Avramin, e kapërceu krizën e cila vazhdoi rreth një vit dhe vendosi të jepte kopshtin që ndodhej nën Shëngjergj.

10) Ishte fjala për vendin e quajtur “Çezmat e arave” ngjitur me kopshtin “Themistokli Gërmenji”. Pasi u kqyrën projektet e ndryshme që u paraqitën në bashki, midis tyre, u pëlqye ai i inxhinier Nastas Pilikës. Porsa u hodh guri i parë i themelit, ministri i asimit Xhafer Ypi, i telegrafonte Thoma Turtullit, se krytari i republikës A.Zogu, e çmonte veprën e lartë  patriotike dhe kishte pranuar propozimin e Ministrisë së Arsimit, për dekorimin e Thoma Turtullit me urdhrin “Komandar i urdhrit Skënderbeut”.

11) Ende pa u mbaruar ndërtesa, Nikolla Lako, që kishte ëndërruar për një bibliotekë në Korçë, e çoi në 25000 volumin e librave të dhuruara, ku bënin pjesë libra albanistikë në shqip dhe gjuhë të huaja, koleksione hartash gjeografike  të Shqipërisë dhe Ballkanit si edhe foto e gravura  me tematikë kombëtare shqiptare.

Pas dy vjet e gjysmë pune, në korrik 1930, ndërtesa e bibliotekës ishte gati. Më 1 gusht 1930, para noterit Mehmet Babani, u nënshkrua akti publik i dhurimit të bibliotekës. Mirëpo biblioteka nuk po i hapte dyert dhe kjo zgjati disa muaj. Në ditët e para të dhjetorit 1930, u bë përurimi i bibliotekës. Fjalën e rastit e mbajti drejtori i saj Nikolla Lako, i cili vuri në dukje se biblioteka që po hapte dyert, do të bëhej vatra e diturisë, e qytetërimit dhe e përparimit. Pasi analizoi shkurt këtë ide, ai falënderoi në emër të popullit të Korçës dhuruesin Thoma Turtulli dhe tha se ai, kishte bërë  këtë gjest  kaq të mirë e të shpejt që të gëzonte që me gjallje veprën e tij. Për fat të keq, nuk kaloi dhe një vit nga dita e përurimit dhe biblioteka u dëmtua nga tërmeti i vitit 1931. Ishte prapë Thoma Turtulli që zgjati dorën bujare, për të bërë shpenzimet e meremetimit.

Në vitet e mëvonshme biblioteka u pasurua më tej. Më 1934 Dr.Mihal Turtulli dërgoi nga Selaniku njëqind volume me libra, si dhuratë për bibliotekën e Korçës,ku përfshiheshin libra historike për Shqipërinë,më të shumtat në gjuhë të huaj,por edhe në gjuhën shqipe.Në letrën shoqëruese që i bënte Bashkisë , ai deklaronte se po përpiqej të dërgonte në Korçë, si dhuratë për bibliotekën e qytetit edhe bibliotekën e tij të plotë, të cilën e kishte në Aleksandri(Egjipt)dhe, nëse kjo nuk arrihej me gjallje ,ajo do të dërgohej në Korçë,pasi kjo ishte e dëshmuar edhe në dhiatën e tij.12)

Edhe të huaj patën mirësinë të dhurojnë libra për bibliotekën e Korçës.Konsulli italian në Korçë, Borlengi(Borlenghi),person i respektuar në Korçë,dhuroi enciklpedinë e njohur italiane T r e c c a n i,një vepër me vlera të veçanta.Më pas, me anën e ministrit amerikan në Tiranë Hugh G. Grant, biblioteka e Kongresit Amerikan i dhuroi bibliotekës së Korçës një sasi librash.13)

Falë pasurisë së bollshme në sasi dhe larmisë tematike të librave,biblioteka e Korçës e drejtuar nga veterani Nikolla Lako,vijoi punën. Në një shkrim me pseudonimin “Observatori” në “Gazeta e Korçës” lexojmë:”Drejtori i bibliotekës, është veterani Nikolla Lako,i cili na priti shumë mirë.Biblioteka ka katër të ndara sipër.Një sallë mjaft të madhe për këndonjësit e shumtë dhe tri të tjerat ndahen siç pason:

Në mes është zyra e Z.drejtor,më të djathtë salla e grave dhe e çunave këndonjës  edhe më të mëngjër, një sallë për studjonjësit  pleq e të tjerë.Aty rrotull njëj tryeze të madhe e ndriçuar shkëlqimisht, na zuri syri disa zotërinj të njohur, të cilët  studionin dhe shkruanin,Tasi Pikën e pamë të thelluar në këndimin e Pouquevill-it(tëcilin  ai e quan Bukëvale), Niko Cicua po merrej me Titus Livius Patavinusin.Qafëzezi kokëqethur me mëngë përveshur po gërmonte në një vepër të Martin Leake-ut topçibashin e Ali Tepelenës dhe pranë tij një zotni oficer po punonte me zell hartografi e disa të tjerë të panjohur”14)

Përveç punës së rregullt si bibliotekar dhe drejtor biblioteke, me interesimet e tij intelektuale,sipas kërkesave dhe niveleve të kohës,Nikolla Lako e kishte kthyer bibliotekën edhe në shkollë arti.Në ditë dhe orë të caktuara në bibliotekë zhvillohehin disa kurse.Vetë N.Lakoja jepte vizatim.Këtu ai kishte si kolegë Zonjën Lisoni si edhe piktorin e njohur Spiro Xega.15)

Një vit pas përurimit të bibliotekës,Turtujt hodhën një hap tjetër të rëndësishëm mirëbërësie, në fushë të ndihmës shoqërore për fëmijët e paprind.

Në vitin 1919 në Korçë kishte bërë vizitë një komison i Kryqit të Kuq Amerikan,i kryesuar prej zonjës Marie Reynolfs Ford. Me përpjekjet e saj,më 10 dhjetor 1919, u themelua jetimorja e parë në Korçë, e vendosur në një shtëpi private me qira.Pas vitit 1920,Kryqi i Kuq Amerikan u largua nga Shqipëria dhe gjithçka ia dorëzoi bashkisë.Mirëpo një ndërtesë më e madhe se ekzistuesja dhe me kërkesa higjienike e pedagogjike ishte e domosdoshme,sepse atje do të rritnin shtatin dhe do të edukonin karakterin filiza të rinj të privuar nga kujdesi prindëror.Prandaj, kësaj kërkese iu përgjigj Erasti Turtulli e veja e Grigor Turtullit në pranverën e viti 1930. duke qenë gati të përballonte shpenzimet e blerjes së truallit të ndërtimit dhe të pajisjeve të brendëshme të godinës.Bashkia mori përsipër projektimin e ndërtesës dhe shpenzimet e tjera anësore.Shpejt u ble trualli me 200 napolona. Ndërtimin e mori përsipër Tase Nake, me 1950 napolona.16)Lajmi për ngritjen e jetimores ngjalli një gëzim të madh popullor. Atje me kohë u grumbulluan jetimë nga Korça,po edhe nga Berati, Shkodra, Kosova,Vlora,Përmeti etj.Për të qenë jetimorja edhe më e plotësuar fëmijët ishin “nën mbikqyrjen dhe kujdesjen e Thanas Vise Mborjes.17) Këtë gjest të madh humanitar E.Turtulli e bëri për kujtim të djalit të saj të vdekur, Nikollaqit.

Në vitin 1932,Thoma Turtulli bëri një hap të rëndësishëm përpara. Kur në gusht të atij viti, drejtori i përgjithshëm i shëndetësisë Dr.Osmani, bëri një vizitë inspektimi në Korçë ku mori premtimin nga Thoma Turtulli për të ngritur një spital në Korçë. Gazeta “Besa”e dha shpejt lajmin e mirë për Korçën dhe për mbarë vendin.18)Pas traktativave të Turtullit me autoritetet përkatëse të shtetit, ai shkoi në Tiranë për të bërë formalitet e dhurimit.Trualli ishte nën bregoren e Shënthanasit,kundrejt kafenesë së Pando Osmanllisë.)Në pranverën e vitit 1933 gjithçka ishte gati për fillimin e punimeve.Në një ditë të bukur të majit, shkruante gazeta “Vatra” e Tiranës “ç’quante  nga flokët e bardhë sa edhe nga shpirti bujar që e cilëson atë,në mes të turmës që po dëshmonte formalitetet e inaugurimit të themelevet”.Guri i parë i themelit, u vu përmbi një shishe ku do të ruheshin në një dëshmi të posaçme nënëshkrimet e dhuruesit dhe të autoriteteve shtetërore.19)Kur punimet për ngritjen e ndërtesës së spitalit kishin hyrë në një fazë të rëndësishme në Parlamentin shqiptar u miratua një ligj për shtesën e një fondi për të balancuar taksën doganore të materialit të sjellë prej Thoma Turtullit nga jashtështetit për ngritjen e spitalit.Më të shumtët e deputetëve gjetën rastin “për të falënderuar nxehtësisht Z.in Thoma Turtulli,  për veprat mirëbërëse”që po i dhuronte Korçës.20)Në atë kohë, “Gazeta e Korçës”kishte kërkuar që t’i jepej një vlerësim moral i përjetshëm Thoma Turtullit, duke i vënë emrin e tij ndonjë rruge të Korçës.

Gjatë procesit të ndërtimit për t’iu bërë godinës “çdo gjë e sosur e saktë dhe e këndëshme”shquhej kudo në kthinat e të tri kateve, portreti i përhiruar fisnik në kokën thinjoshe të Turtullit”.21)Më 11 korrik 1934, në praninë e përfaqësuesve të qeverisë, të autoriteteve të prefekturës së Korçës dhe të popullit të Korçës, u bë përurimi i spitalit. Në emër të Drejtorisë së Përgjithshme të Shëndetësisë foli Dr.S.Pojani pastaj përshëndetën kryetari i bashkisë, Rustem Ymeri,drejtori i spitalit Dr.Sali Zavalani,Dr.Nikolla Zografi etj.”23)”I pritur me durtrokitje që skishin të mbaruar,plaku simpatik, xha Thomai, me lot në sy dhe me zërin që i dridhej nga emocioni,falënderoi përfaqësuesit e qeverisë dhe popullin për mirënjohjen dhe simpathinë që ç’faqnë”, për veprën e tij më të re humanitare”.24)Përshtypja që ngjalli te të pranishmit  ndërtesa e spitalit për komoditetin dhe bukurinë e saj,ishte impresionante.Jani Martiniani, në një reportazh në “Gazeta e Korçës”,nuk përmbahej së vlerësuari cilësinë e punimeve të spitalit, si edhe të pajisjeve dhe mobiljeve,një pjesë e të cilave(kompletimi i një pavioni )ishte dhuratë “prej shoqërisë së kafexhinjëve dhe berberëve”të qytetit.25)I ngazëllyer nga ato që pa në spitalin “Thoma Turtulli”,J.Martiniani e mbyllte me këtë paradoks reportazhin:”Unë,pa ekzagjerim,kur pashë ato dhomat e bukura të mobiluara aq mirë me mobilje të reja,plot diell e dritë dhe që shkëlqejnë nga pastërtia ta them të vërtetën ndjeva dëshirën...të sëmurem që të prëhem disa ditë atje.”26)Megjithatë, spitalit  diçka i mungonte.Korça me klimën e saj, me shumë ditë të ftohta dimërore,kishte nevojë për ngrohje në stinën e dimrit.Këtë e plotësoi e shoqja e mirëbërësit Athina Turtulli, e cila i dhuroi kryqit të kuq në Korçë, një kalorifer me tërë aksesorët e duhur për spitalin e ri të porsa ngritur.Ai kalorifer ishte i pari në Korçë me qymyrguri, nga xehtorja e Drenovës.

Duke mbyllur temën e spitalit të Korçës,duhet të shënojmë se ajo pati jehonën më të madhe sesa veprat e mëparshme mirëbërëse të Thoma Turtullit.Gazetat e Tiranës: “Besa”,”Vatra”,”Shtypi”,shkruan më shumë se dhjetë herë për spitalin e Thoma Turtullit.Pra emri i Th.Turtullit,po bëhej i njohur dhe i nderuar në të gjithë vendin.

Në vitet 1934-1935 Turtulli do ta ngrinte në një shkallë më të lartë veprën e tij mirëbërëse ndriçimtare në udhën e qëndrueshme evolucionare të zhvillimit të Korçës dhe të mbarë vendit. Ishte fjala për ndërtesën e madhe,të bukur dhe solide të Liceut Kombëtar të Korçës,të Shkollës Industriale dhe të përfundimit të kadedrales së atjeshme.Pasi dha ndihmën e nevojshme për përfundimin e katedrales, që kishte mbetur prej kohësh, ashtu e pa u mbaruar,Thoma Turtulli vuri në dispozicion të qeverisë shqiptare 40000 fr.ari për Shkollën Industriale të Korçës.27)Këtë radhë dhurata e re doli publikisht në emër të bashkëshortes së tij Athinasë.Gazeta “Besa”,me anën e konrespondetit të saj në Korçë,bënte të ditur kënaqësinë e veçantë që kishte prodhuar lajmi për ngritjen e ndërtesës së re të Liceut.Ato ditë erdhi shpejt vlerësimi nga Oborri mbretëror.Mbreti Zog dekoroi zonjën Turtulli me urdhërin e Skënderbeut.

Plani përkatës ishte përgatitur nga Ministria e Punëve Botore,sipas instruksioneve të dhëna nga Ministria e Arsimit në janar 1936.Për të rakorduar përfundimisht me Ministrinë e Arsimit më 9 mars 1936, Thoma Turtulli i shoqëruar nga intelektuali i njohur korçar, Andon Frashëri,shkoi në Tiranë.Turtulli vuri në dispozicion për ndërmarrjen e re mirëbërëse 300 napolona flori.Ishte fjala për shkollën e mesme më të rëndësishmee në Shqipëri,që përmblidhte nxënës nga të gjitha anët e vendit.Me ndërtesën e re shumë më të madhe se e vjetra,po ashtu edhe shumë më  cilësore,do të shtohej numri i atyre të rinjëve,të cilët përgatiteshin për zhvillimin mbarëkulturor të vendit.28)Për fat të keq, çështja po zvarrisej,sepse Ministria e Arsimit kërkonte që të zgjeronte kapacitetet e ndërtesës së projektuar mbi fondin e derdhur nga dhuruesi dhe donte që puna të niste sa më shpejt.Çështjen e   zgjidhi prefekti i Korçës, Mark Kodheli,i cili u mor vesh me Ministrinë e Arsimit që,më vonë,ai dikaster mund të shtonte pavionet e nevojshme si: laboratorë,salla ngrënie etj.29)

Më 15 prill 1937,me një ceremoni të veçantë,u vu guri i parë në themelet e Liceut,ku përveç autoriteteve lokale dhe një pjese të popullit të Korçës,mori pjesë edhe i dërguari i mbretit,Inspektori i Përgjithshëm i Oborrit Mbretëror Xhafer Ypi.30)Në këtë kohë revista”Java”e kryeqytetit vlerësonte me superlativat më lavdëruese figurën, tashmë më madhore të mirëbërësisë shqiptare në shekullin e XX.”Në rrafshin shoqëror Thoma Turtulli ishte përjashtim ,shkruhej aty,pse ishte më gjenerozi,midis gjenerozëve,më filantropi,midis filantropëve,më altruisti midis altruistëve...Nuk e ndiemë veten aq të përgatitur për të lavdëruar shpirtmirësinë e gjerë të mirëbërësit të madh shqiptar...Vetëm një gjë mund të themi, duke iu drejtuar njeriut më të pastër Thoma Turtulli:Kombi do të jetë mirënjohës”31)

Punët në ndërtesën e Liceut po ecnin me ritëm të shpejtuar në verën e vitii 1937,por për fat të keq, Thoma Turtulli, në gusht ra në shtrat nga bronkopneumonia për të mos u ngritur më.Kishte marrë të ftohur kur shkonte shpesh për të ndjekur ecurinë e punimeve në ndërtesën e Liceut.Shqetësimi u përhap shpejt në të gjithë vendin. Me interesimin personal të Mbretit Zog,përveç nga Kryeqyteti,erdhën mjekë specialistë edhe nga Selaniku,por mjerisht,sëmundja kishte përparuar shumë dhe shpresat e shërimit shkonin duke u venititur. Mirëbërësi i madh, i mbylli sytë për jetë, më 28 gusht 1937.Përveç, Liceut të cilin nuk arriti ta gëzojë,ashtu të bukur e të madhërishëm për kohën,i mbeti edhe një peng tjetër:donte të ngrinte në Korçë një shtëpi për pleq.32)

Nderimet e fundit iu bënë sipas meritës.Ceremonia e varrimit ishte madhështore në solemnitetin e saj.Një dhimbje të tillë, qyteti i Korçës nuk e kishte përjetuar kurrë më parë dhe një funeral si ai, nuk e kishte vështruar asnjëherë.Atë ditë, Korça i jepte lamtumirën e fundit birit të saj të madh kur edhe i gjithë tregu i uli qepenat dhe zyrat i mbyllën dyert në shënjë zie.Në kryeqytet, N/ kryetari i Parlamenit Hiqmet Delvina,pa hyrë në rendin e ditës të Kuvendit Kombëtar, e mori fjalën dhe tha:”E kanë marrë vesh të gjithë kolegët se Shqipëria,për fat të keq,ka humbur mirëbërësin e saj më të madh,mund të them, të vetmin mirëbërës, mbas indipendencës shqiptare,Thoma Turtullin.Nuk them se këtë mirëbërës e humbi vetëm Korça,ky nuk qe vetëm për Korçën,por për të gjithë Shqipërinë.Me mirëbërësinë dhe sakrificën e tij ai i ka dhënë mësim çdo shqiptari se, kushdo në mos mund të sakrifikojë jetën,në mos mund të bëjë okazion të derdhë gjakun për atdhe,ka edhe mjete të tjera të bëjë detyrën e tij”33)Pastaj Parlamenti mbajti pesë minuta heshtje në nderim të kujtimit të Thoma Turtullit

Humbja fizike e Thoma Turtullit nuk e uli ritmin e punimeve në ndërtesën e Liceut dhe pas shtatëmbëdhjetë muaj pune rekord për ritmet e kohës,ndërtesa e Liceut ishte gati.Me rastin e datëlindjes së mbretit Zog, më 8 tetor 1938,u bë përurimi. Niste një vit i ri shkollor, në një ndërtesë të re, të bukur  dhe  komode.

Ata që kuptonin dhe dinin të vlerësonin sipas meritës, vlerat njerëzore dhe më në fund edhe sakrificat e atyre,  të cilët  nuk kursyen asgjë për të mirën dhe zhvillimin  e mëtejshëm të vendit lindor,nuk e harruan kurrë Thoma Turtullin.Ata ditën edhe t’i kundërvihen çdo goje cmirëzezë, që mërmëriste se, gjoja Thoma Turtulli, në krahasim me pasurinë e tij,nuk kishte bërë ndonjë gjë të madhe.Shadije Alizoti,shkruante nga Korça në gazetën “Drita” të Tiranës:”E vërteta nuk qënkërka ashtu.Veprat e tij (Thoma Turtullit-ig)po të krahasohen me pasurinë,do t’i shtohet akoma më tepër vlefta e sakrificës së tij dhe ndërgjegjes kombëtare njerëzore.34)

Për ta dhënë sa më të kompletuar figurën madhore mirëbërëse të Thoma Turtullit,duhet të shtojmë se ai ka meritë të veçantë edhe për ngritjen e kinemave të para në qytetin e Korçës,pra për kontribut të drejtëpërdrejtë në zhvillimin kulturor të popullit të Korçës.Në vitin 1921 në bashkëpunim me aksionerët Dhimitër Mano dhe Nasi Aristidhi,Thoma Turtulli mori me qira një sallë nga lokalet e Mitropolisë,ku çelën një kinema.E para kinema publike në Korçë me pronarë vendas.Kurse në vitin 1921,Th.Turtulli me Ll.Mborja,Dh.Mano,N.Aristidhi dhe sipërmarrës të tjerë,krijuan në Korçë Shoqërinë Anonime Shqiptare C i n e m a t r o me një kapital fillestar 120000 fr.ar.Shoqëria pati statutin e saj të aprovuar nga organet  larta përkatëse shtetërore.Më 25 dhjetor 1927,Cinematro çeli në Korçë,kinemanë e njohur Majestik.Filmi i parë me zë u shfaq më 21 tetor 1931.35)

Duke përmbyllur kapitullin e Thoma Turtullit,na pëlqen të përmendim një anekdotë  që       qarkullonte në Korçë dikur, e cila, edhe nëse nuk është e vërtetë, është shumë e qëlluar,pse jo edhe e besueshme.Siç dihet mirëfilli, pasuritë që bëhen në udhë të ndershme,janë arritur me kursime dhe sakrifica të mëdha.Kur njëherë në shtëpinë  tij mysafirëve ua kishte ndezur cigaren me kongjillin e prushit të qymyrit në mangall,të cilin e mbante për ngrohje,ata të habitur e kishin pyetur:

-Po si është e mundur, Zoti Thoma,ju që derdhni aq para për vepra të mëdha mirëbërësie,kurseni edhe një fije shkrepse për të ndezur cigaren?Dhe pasuria e ngjizur me mënçuri,ishte përgjigjur:

---Po,duhet kursyer, kudo aty ku ka mundësi dhe duhet derdhur paraja pa ngurim, aty ku duhet(Korsivi im- Ig)

Si persona të cilët lanë pasuri me testament për arsimin dhe shëndetësinë në qytetin e Korçës janë edhe dy të tjerë..Njeri nga dera Turtulli,senatori Vangjel Turtulli223) i cili sipas një dokumenti të vitit 1940,kishte lënë me testament 10000 fr,shq.për spitalin  shtetit në Korçë36)Me gjallje të tij ka bërë edhe vepra të tjera mirëbërësie si paja për martesa vajzash të varfëra etj.Kurse tjetri, është Kristaq Niko Gjinikasi,Sipas gazetës “Bashkimi i Kombit”të datës 24.12.1943,ai kishte lënë një “testament sekret”për mirëbërje të ndryshme, i cili, po sipas gazetës,u hap pas vdekjes së të shoqes.Më tutje nuk kemi ndonjë të dhënë tjetër.

Qyteti i Korçës dallohet edhe për mirëbërësi  të tjera  të organizuara të karakterit kolektiv në të mirë të arsimit dhe kulturës.Këtu më shumë për simbolikën  saj duhet të përmendet ndihma e quajtur “Leku i nxënësit”, ku ka një meritë  prefekti Ismet Kryeziu.Më shumë se vlera financiare, “Leku i nxënësit” në Korçë,pati vlerën shoqërore e morale:vlerësimin e shkollimit nga familjet e nxënësve.Në të vërtetë,falë punës së ndërgjegjëshme të personelit mësimor dhe të vetë prefektit Ismet Kryziu,leku i vogël i nxënësit bëri punë të madhe në Korçë.Sipas të dhënave të dokumentuara,vetëm gjatë priudhës shtator-dhjetor 1935,u mblodhën 1750 fr.ar.të cilat pjesërisht u depozituan në emër të arsimit të prefekturës.Me ato të holla,ish shkolla foshnjore e Mitropolisë, u përshtat për palestër e cila në një ceremoni festive të gëzueshme,u pagëzua me emrin palestra “Leku i nxënësit”.37)Në artikullin “Një iniciativë Korçare”, gazeta “Shtypi” e kryeqytetit analizonte fenomenin e lekut të nxënësit në Korçë dhe vlerësonte Korçën për iniciativat shoqërore mirëbërëse,të cilat ishin sipas saj,burim i qytetarisë korçare i nivelit kulturor e atdhetar të banorëve të atij qyteti.

Një fenomen tjetër origjinal i qytetit të Korçës ishte organizimi i ballove(mbrëmje vallëzim-argëtimi)ku merte pjesë elita e qytetit.Parizi i vogël shqiptar, sikumdër quhej Korça aso kohe,dallohej për një jetë kulturore qytetare të përparuar me nuanca oksidentale shëmbullore për të gjithë vendin.Në qytetet e tjera në vitet ‘20-’30 të shek.XX,posaçërisht në Shqipërinë e mesme,ndihej zotërues ahengu oriental pranë gotës,ku përveç çingive si “artiste”gjallonte vetëm prani mashkullore.Në jugë të vendit,në të majtë të rrjedhës së lumit Vjosa, sundonte polifonia labe.Kurse në zonën Përmet-Leskovik,ishte kudo i pranishëm ahengu me saze popullore.Korça bënte përjashtim të dukshëm,madje jo vetëm në qytet,por dhe në fshatra deri në Dardhën malore e në Voskopojë,krahas muzikës popullore,ishte futur një frymë kulturore artistike në muzikë me rezatime e ngjyrime perëndimore.Në dasma e në gëzime të tjera familjare,sa edhe në festa fetare e kombëtare në fshatrat e Korçës kërcehej në çifte tango e vals.

Në qytet, përveç Liceut Kombëtar, ku kishte ndikim të drejtëpërdrejtë kulturor perëndimor,botohej gazetë e përditëshme dhe revistë periodike.Kishte një bibliotekë publike,më e mira dhe më e pasura në Shqipëri,pas Bibliotekës Kombëtare në Tiranë.Këto dhe mjaft dukuri të tjera me kulturë moderne ,shumë të avancuara për kohën, kanë qenë disa faktorë zhvillimi, të cilat meritojnë studime të veçanta për Korçën.

Ballot ishin një nga traditat më të bukura qytetare korçare, të organizuara nga bashkia ,ose prefektura dhe shoqata “Gruaja Shqiptare”.Ky qytetërim, arriti në atë kohë, një nga kulmet e tij,kur ballot ishin edhe vepimtari e vyer mirëbërëse ndihmëtare për skamësit dhe  përgjithësisht për fatkeqë, me të cilët, koha dhe fati, ishin treguar të pamëshirshëm.Sigurisht,të ardhurat që rridhnin nga ballot për këtë çështje,nuk zgjidhnin dhe nuk mund të zgjidhnin problemet e skamësve,por gjesti i mirëbërësisë duhet vlerësuar në radhë të parë nga këndvështrimi i solidaritetit ndërnjerëzor.Duke përmendur përgatitjet për organizimin e një balloje nga shoqëria voskopojare “Rilindja”, “Gazeta e Korçës”,shkruante në janar 1932 edhe këto:”Suksesi i madh i ballove të viteve të kaluara,që ka dhënë kjo shoqëri dhe dëfrimi i shkëlqyer krejt familjar,që kanë ndierë gjithë sa kanë marrë pjesë në to e bën të pritet një ballo me padurim, prej gjithë atyre, që dëshirojnë të shkojnë një mbrëmje të gëzuar në qejf familjar”.Dhe më tutje,duke bërë thirrje për pjesmarrje, gazeta shtonte:”Pra askush  të mos mungojë, se në këtë mënyrë, ndihmon edhe qëllime larta mirëbërëse që ndjek kjo shoqëri”.38)Kurse në dhjetor të vitit 1935,gazeta “Besa” e kryeqyetit,bënte këtë koment për një ballo të organizuar nën kujdesin e prefektit Ismet Kryeziu,për të ndihmuar nxënësit e vobektë:”Balloja që u dha më 28 të muajit të kaluar, në sallën “Leku i nxënësit”,nën patronazhin e prefektit tonë të mirënjohur Ismet Kryeziu,pati sukses të shkëlqyer,me një numër të madh të ftuarish...”Pastaj duke lakuar ndjenjën e mirëbërësisë së korçarëve,shtonte:”Me këtë rast u dha edhe një herë mundësia të konstatojmë me kënaqësi se,përgjithësisht,nër tregëtarët e tregut të madh të qytetit tonë si edhe në popullin korçar,ndjenja e bamirësisë, është e gjallë si ka qenë kurdoherë,(Corsivi im-ig)mjaton që të merret një iniciativë e mirë e në kohën e duhur dhe ndihma e përkrahja është e sigurtë për gjithnjë”39)

Në vijim të veprimtarive të dalluara ,mirëbërëse në fushë të arsimit,në fund të viteve ’30, u shënua një dukuri  e rëndësishme mirëbërëse.Me inciativën e komisionit shkollor, në bashkëpunim me inspektorinë e arsimit dhe të qendrës higjienike,më 24 janar 1939,u çel mensa për 40 nxënës të vobektë të qytetit.Kryetari i bashkisë  Agathokli Zhitomi, interesohej në mënyrë të veçantë për mensën.Kontributin e parë e dha dega e shoqërisë “Gruaja shqiptare”,së bashku me mësuesit e një shkolle që dhuruan rrogën e një dite.Më tej,  do të kontribuonin tregëtarët e pasur dhe kamës të tjerë korçarë,emrat e të cilëve, shënoheshin në librin e nderit të mensës.Shërbimin e bëjnë me radhë vullnetarisht dy mësuese.Po ashtu, darovisht ndante gjellën në kuzhinë, Evanthi Sotir Kota.Duke dhënë lajmin për këtë mirëbërësi të re korçare, gazeta “Drita” e Tiranës kumtonte në mars të vitit 1939 edhe këto :”Duke dijtur se sa e zhvilluar është ndjenja e bamirësisë në kamësit e Korçës,nuk dyshojmë  se këta nuk do të kursejnë ndihmën e tyre të vazhdueshme, për drekën  e nxënësve të varfër”40)  .

Përveç ballove si veprimtari kulturore artistike mirëbërëse, Korça zhvillonte shpesh edhe shfaqje të posaçme artistike me të ardhurat e të cilave, bëheshin mirëbërësi të ndryshme.Kështu në vitet ’30 të shek.XX Korça bie në sy për një veprimtari të pasur artistike  koncertale me nivel artistik,si në asnjë qendër tjetër të vendit.Aty debutuan artistet dhe artistët, që më vonë do të bëheshin krenaria e artit shqiptar të skenës si: Tefta Koço(Tashko),Jorgjie Truja(Filçe)Kristaq Antoniu,Lola Gjoka(Aleksi),Mihal Ciko,Llambi Turtulli etj., në bashkëpunim me të palodhurin Sotir Kozmo,si organizator dhe udhëheqës artistik.Po ashtu në Korçë, kishte një traditë të hershme të artit teatral.Atje ishte luajtur tragjedia “Otello” e Shekspirit, qysh në vitin 1890.Në teatër dha kontribut të rëndësishëm artisti i mirënjohur, regjizori Sokrat Mio.Në këto veprimtari të gjithë spektatorëve u vendosej në gjoks nga një kordele e vogël kuqezi.Sipas kujtimeve të muzikantit Boris Plumbi në vitin  1933 shoqata “Gruaja  Shqiptare”ndihmoi këngëtarin Kristaq Antoniu për të vijuar një kurs për kanto në Itali.

Në shkurt të vitit 1929 Sotir Kozmoja bëri një koncert për të ndihmuar Lasgush Poradecin, student në Austri, cili ishte i sëmurë në spital dhe ndodhej ngushtë nga buxheti vetjak.Kurse një vit më vonë, Kozmoja organizoi një koncert me korin e nxënësve të Liceut të Korçës, për të ndihmuar shërbëtorët e asaj shkolle, të cilët kishin rrogë të vogël.Në këtë kohë, për Liceun dha ndihmë komuniteti musliman me 6000 fr.ari dhe komuniteti ortodoks me 3000 fr.ari.41)

Gjithnjë në ndihmë të arsimit,shënojmë se në janar 1927,drejtoria e internatit të shkollës  normale femërore të Korçës,falënderonte shoqërinë e grave të Korçës, e cila u kishte dhuruar jetimëve të atij internati 10 palë këpucë dhe 15 kut(masë gjatësie,baraz me 80 cm) fanellatë për veshjen e tyre.42)

Në rrafshin urbanistik, në qytetin e Korçës, ka edhe në këtë periudhë, disa vepra mirëbërësie,por ne nuk kemi të dhëna të shkruara.Në vitin 1930, Demir Aga Mborja, kishte ndërtuar një tullumb për ujë në pazarin e madh të drithit.Demir Aga,kohë më parë, kishte lënë kujtime të mira kur kishte ndërtuar me shpenzimet  tij, dy çezma në qytetin e Korçës.43)

Shënime.

1)Shqipëri e re,Kostancë, 2.1924,Nr.168.

2)Gazeta e Korçës, 10.3.1936,Nr.2467.

3)Pare:Parea,nga greqishtja:shoqëri,grup shokësh

4)Posta e Korçës, 31.12.1921,Nr.76.

5)Koha,Korçë, 21.5.1921,nr.44..

6)Gazeta e Korçës, 23.3.1926,Nr.269.

7)Gazeta e Korçës, 9.1.1926,Nr.311.

8)Gazeta e Korçës, 25.9.1926,Nr.315.

9)Gazeta e Korçës, 12.3.1926,Nr.360.

10)Gazeta e Korçës, 18.9.1926,Nr.313.

11)Gazeta e Korçës, 26.7.1927,Nr.398.

12)Shekulli i ri,Durrës 27.7.1928,Nr.554.

13)Gazeta e Korçës, 4.12.1930,Nr.1119.

14Besa,Tiranë, 20.11.1934,Nr.1008.

15)Gazeta e Korçës, 9.10.1930,Nr.3o76..

16)Po aty

17)Demokratia,Gjirokastër 5.7.1930,Nr.257.

18)Gazeta e Korçës 7.9.1930,Nr.1072;Albania,Neë Jork 22.9.1930,Nr.9.

19)Zëri i Korçës, 5.8.1930,Nr.5231..

20)Gazeta e Korçës,30.9.1932,Nr.1260

21)Besa,29.8.1932,Nr.337

22)Besa Tiranë,12.4.1933,Nr.522.

23)Vatra,Tiranë, 9.5.1933,Nr.23.

24)Besa,Tiranë, 25.11.1933,Nr.714.

25)Gazeta e Korçës, 13.8.1933,Nr.1749.

26) Besa,Tiranë, 24.3.1934,Nr.810.

27)Besa,Tiranë,8.2.1936,nr.1374..

28)Besa,Tiranë, 24.11.1934,N.1012.

29)Besa,Tiranë, 21.10.1935,Nr.1284.

30)Besa,8.2.1936,Nr.1374.

31)Arbënia, Tiranë,30.4.1`936,Nr.247.

32AQSH,F.MPB,dok.dt.20.9.1936,Nr.1550.

33Dielli, Boston, Mass.7.6.1937,Nr.5442.

34)Dta, Tiranë,9.3.1938,Nr.390.

35Hoxha Abaz,Arti i shtatë në Shqipëri,Tiranë 1993..

36)AQSH,F.MPB,dok.dt.20.11.1940,Nr.3713/I.I biri i Vangjel Turtullit Aleko Turtulli vuajti për dhjetë vjet burgjet e diktarurës.E mbylli jetën  me vështirësi të mëdha duke punuar si bojaxhi së bashku me të shoqen

37)AQSH,F.MA, 18.7.1935.

38)Shtypi,Tiranë,12.3.1939,Nr.549.

39)Gazeta e Korçës, 23.1.1932,Nr.1310.

40)Besa,Tiranë, 10,1,1936,Nr.1348..

41)Zëri i Korçës,30.12.19 30,nr.565)Drita,Tiranë, 17.3.1939.

42Gazeta “Besa”Tiranë,10.1.1936,nr.1348

43)Gazeta e re,Tiranë 7.2.1929,nr.81