REVISTA UNIVERS - ALBANIAN INSTITUTE OF ISLAMIC THOUGHT & CIVILIZATION
  www.aiitc.org | www.aiitc.org/universi|

 

 

index

rreth universit

bordi i revistės

pėr kontribuesit

kontakti

 

 

 

 

 

 

 

 

  Revista UNIVERS, Viti 2007, Nr.IX
  Editoriali

 

 

 

NGROHJA GLOBALE DHE PLANETI I KĖRCĖNUAR

 

            Studimet shkencore tregojnė se ngrohja globale po bėhet problem gjithnjė e mė shqetėsues nė tė gjithė botėn, sepse nga dita nė ditė kėrcėnimi sa vjen e bėhet mė i rrezikshėm. Kjo vėrehet edhe nga ndryshimet e klimės. Nė ditėt e sotme, niveli i dyoksidit tė karbonit ėshtė rreth 30% mė i lartė se sa ka qenė pėrpara zhvillimit tė vrullshėm e marramendės tė industrisė. Dhe, nė kėtė mjedis, ajo qė tė bėn mė shumė pėrshtypje ėshtė shpejtėsia me tė cilėn ėshtė rritur niveli i CO2.

            Nga njohuritė gjeologjike qė ka njeriu mbi botėn, pėr miliona vite ajo kurrė nuk ka pėrjetuar njė rritje aq tė shpejt tė ngrohjes globale, ku gjithmonė ėshtė e pranishme dora dhe mendja e njeriut, ku influenca e tij ėshtė krejtėsisht e dukshme. Ėshtė e padiskutueshme qė vetė ne, kemi ndikuar nė ndryshimet e atmosferės, si nga djegia e lėndėve kimike ashtu edhe nga lėshimi i gazrave, me tė cilėt po e helmojmė atė. Pra shkurt, e gjithė Bota ėshtė e kėrcėnuar.

            Nuk janė tė pakta takimet e shkencėtarėve (specialistė tė Instituteve tė Kėrkimeve, fizikanė, higjienistė, biologė, kimistė, mjekė etj.), nga ku vjen alarmi i pasojave shkatėrruese qė shkakton ngrohja jo normale e pėrgjithshme.      

            Gjatė 40 viteve tė fundit, temperatura ėshtė rritur me  rreth 0.50 F (0.2-0.30C). Tė dhėnat statistikore tregojnė se ngrohja nė shekullin e 20-tė ėshtė mė e madhe, po ta krahasojmė me 4-5 shekujt e shkuar tė gjitha kohėrat e 400-600 viteve tė fundit. Qė nga fillim i shekullit tė 20-tė e deri mė sot, temperatura e sipėrfaqes tokėsore ėshtė rritur me rreth 1.10F (0.60C). Gjithashtu, 7 nga 10 vitet mė tė ngrohta tė shekullit tė 20-tė janė ato tė ‘90-tės. Kjo ngrohje ka bėrė qė malet e akujve nė pole tė humbasin rreth 40%  tė trashėsisė sė tyre dhe kjo vetėm gjatė 4 dekadave tė fundit. Nga ana tjetėr, niveli global i detrave ėshtė rritur pothuajse 3 herė mė shpejt nė krahasim me 3000 vitet e fundit.

            Studimet e fundit tregojnė se bimėt dhe kafshėt kanė ndyshuar sjelljen e tyre nė bazė tė ndryshimeve klimatike. Ritmet, me tė cilat vazhdon tė ngrohet Bota, rrisin rrezikun qė klima tė ndryshojė nė mėnyrė tė tillė, saqė mund tė dėmtojė nė mėnyrė seriozisht jetėn tonė.

Ngrohja globale ka tė bėjė shumė me sėmundjet, sidomos me ato qė shpesh janė mė tepėr tė pranishme nė vendet veriore. Kėshtu, kėto sėmundje kanė tendencėn pėr t’u “transportuar” edhe nė vendet mė tė zhvilluara duke ndikuar ndjeshėm nė jetėn financiare dhe atė shėndetėsore tė kėtyre vendeve. Ka tė tjera sėmundje qė e kanė prejardhjen prej insekteve, nga tė cilat mund tė pėrmendim infeksionin “bluetongue”, qė, nė pėrgjithėsi, prek gjedhėt, delet nė vende, tė tilla si: Belgjika, Franca, Gjermania e Holanda. Kėto sėmundje dėmtojnė ekonominė e vendit. Ato, gjithashtu, pėrbėjnė rrezik tė konsiderueshėm pėr biznesin e produktit tė mishit si dhe ndikojnė negativisht  ndjeshėm edhe nė jetėn e njerėzve indirekt.

            Nėse, p.sh., sėmundjet e etheve tė luginės Rift tė Afrikės po arrijnė nė Evropė, atėherė pėrhapja dhe pasojat do tė jenė katastrofike. Sėmundjet afrikane, pėr shkak tė ndryshimit tė kushteve klimatike, kanė marrė pėrmasat e njė problemi  botėror,.

            Nė Gjermani, pėr shkak tė sėmundjes “bluetongue”, nė shumė merkato u vėrejt njė ulje deri nė ½ e shitjes vjetore tė mishit. Shkurt mund tė themi pasojat janė:

-    Rritje e shpejtė e nivelit tė detit.

- Mė tepėr valė tė ngrohta dhe thatėsirė, dhe pėr pasojė mė shumė  ērregullime nė burimet e ujėrave.

- Mė shumė mote ekstreme qė krijojnė tufane e pėrmbytje dhe shkatėrrime banesash. Nėse ndotja vazhdon pa marrė masa kundėr saj, ngrohja globale do tė kėrcėnojė shėndetin, qytetet, bregdetet, tė gjitha pasuritė natyrore apo krijimet e njeriut.

-Por dėmet mė tė mėdha do tė jenėnė shėndetėsi, se do tė shtohen sėmundjet dhe vdekjet qė kanė tė bėjnė me nxehtėsinė dhe me infeksionet e sėmundjeve qė transmetohen nga insekte e mikrobe nė zona ku mė parė ato nuk kanė ekzistuar.

Ekspertėt thonė se kjo ka ardhur si pasojė e ngrohjes globale. Sėmundje, si ajo e etheve tė luginės Rift nė Europė do tė merrte formėn e njė kėrcėnimi dhe rreziku global tė papėrballueshėm.

Shtetet e Bashkimit Evropian, shumė tė shqetėsuara nga ky fenomen, kohėt e fundit u detyruan tė  arrijnė nė  njė marrėveshje, qė pas disa vjetėsh tė ulet nė 20%  nxjerrja e dyoksidit tė karbonit, nė atmosferė, qė ka si burim industrinė e rėndė.

Zoti e krijoi Tokėn, e pasuroi atė, solli ujė dhe dritė jo pėr ta shkatėrruar, djegur, tharė e shpėrbėrė, por qė njerėzit tė jetojnė mė mirė dhe t’i shijojnė begatitė e dhuruara prej All-llahut e pėr t’ua lėnė atė tė pastėr brezave.

 

Copyright © Albanian Institute of Islamic Thought & Civilization
E-mail: aiitc@albaniaonline.net
For technical inquiries please contact the webmaster