|
NGROHJA GLOBALE DHE
PLANETI I KĖRCĖNUAR
Studimet
shkencore tregojnė se ngrohja globale po bėhet problem gjithnjė e mė
shqetėsues nė tė gjithė botėn, sepse nga dita nė ditė kėrcėnimi sa
vjen e bėhet mė i rrezikshėm. Kjo vėrehet edhe nga ndryshimet e
klimės. Nė ditėt e sotme, niveli i dyoksidit tė karbonit ėshtė rreth
30% mė i lartė se sa ka qenė pėrpara zhvillimit tė vrullshėm e
marramendės tė industrisė. Dhe, nė kėtė mjedis, ajo qė tė bėn mė
shumė pėrshtypje ėshtė shpejtėsia me tė cilėn ėshtė rritur niveli i
CO2.
Nga njohuritė
gjeologjike qė ka njeriu mbi botėn, pėr miliona vite ajo kurrė nuk
ka pėrjetuar njė rritje aq tė shpejt tė ngrohjes globale, ku
gjithmonė ėshtė e pranishme dora dhe mendja e njeriut, ku influenca
e tij ėshtė krejtėsisht e dukshme. Ėshtė e padiskutueshme qė vetė
ne, kemi ndikuar nė ndryshimet e atmosferės, si nga djegia e lėndėve
kimike ashtu edhe nga lėshimi i gazrave, me tė cilėt po e helmojmė
atė. Pra shkurt, e gjithė Bota ėshtė e kėrcėnuar.
Nuk janė tė
pakta takimet e shkencėtarėve (specialistė tė Instituteve tė
Kėrkimeve, fizikanė, higjienistė, biologė, kimistė, mjekė etj.), nga
ku vjen alarmi i pasojave shkatėrruese qė shkakton ngrohja jo
normale e pėrgjithshme.
Gjatė 40
viteve tė fundit, temperatura ėshtė rritur me rreth 0.50
F (0.2-0.30C). Tė dhėnat statistikore tregojnė se ngrohja
nė shekullin e 20-tė ėshtė mė e madhe, po ta krahasojmė me 4-5
shekujt e shkuar tė gjitha kohėrat e 400-600 viteve tė fundit. Qė
nga fillim i shekullit tė 20-tė e deri mė sot, temperatura e
sipėrfaqes tokėsore ėshtė rritur me rreth 1.10F (0.60C).
Gjithashtu, 7 nga 10 vitet mė tė ngrohta tė shekullit tė 20-tė janė
ato tė 90-tės. Kjo ngrohje ka bėrė qė malet e akujve nė pole tė
humbasin rreth 40% tė trashėsisė sė tyre dhe kjo vetėm gjatė 4
dekadave tė fundit. Nga ana tjetėr, niveli global i detrave ėshtė
rritur pothuajse 3 herė mė shpejt nė krahasim me 3000 vitet e
fundit.
Studimet e
fundit tregojnė se bimėt dhe kafshėt kanė ndyshuar sjelljen e tyre
nė bazė tė ndryshimeve klimatike. Ritmet, me tė cilat vazhdon tė
ngrohet Bota, rrisin rrezikun qė klima tė ndryshojė nė mėnyrė tė
tillė, saqė mund tė dėmtojė nė mėnyrė seriozisht jetėn tonė.
Ngrohja globale ka tė bėjė
shumė me sėmundjet, sidomos me ato qė shpesh janė mė tepėr tė
pranishme nė vendet veriore. Kėshtu, kėto sėmundje kanė tendencėn
pėr tu transportuar edhe nė vendet mė tė zhvilluara duke ndikuar
ndjeshėm nė jetėn financiare dhe atė shėndetėsore tė kėtyre vendeve.
Ka tė tjera sėmundje qė e kanė prejardhjen prej insekteve, nga tė
cilat mund tė pėrmendim infeksionin bluetongue, qė, nė
pėrgjithėsi, prek gjedhėt, delet nė vende, tė tilla si: Belgjika,
Franca, Gjermania e Holanda. Kėto sėmundje dėmtojnė ekonominė e
vendit. Ato, gjithashtu, pėrbėjnė rrezik tė konsiderueshėm pėr
biznesin e produktit tė mishit si dhe ndikojnė negativisht ndjeshėm
edhe nė jetėn e njerėzve indirekt.
Nėse, p.sh.,
sėmundjet e etheve tė luginės Rift tė Afrikės po arrijnė nė Evropė,
atėherė pėrhapja dhe pasojat do tė jenė katastrofike. Sėmundjet
afrikane, pėr shkak tė ndryshimit tė kushteve klimatike, kanė marrė
pėrmasat e njė problemi botėror,.
Nė Gjermani,
pėr shkak tė sėmundjes bluetongue, nė shumė merkato u vėrejt njė
ulje deri nė ½ e shitjes vjetore tė mishit. Shkurt mund tė themi
pasojat janė:
-
Rritje e shpejtė e nivelit tė detit.
- Mė tepėr valė tė ngrohta
dhe thatėsirė, dhe pėr pasojė mė shumė ērregullime nė burimet e
ujėrave.
- Mė shumė mote ekstreme
qė krijojnė tufane e pėrmbytje dhe shkatėrrime banesash. Nėse ndotja
vazhdon pa marrė masa kundėr saj, ngrohja globale do tė kėrcėnojė
shėndetin, qytetet, bregdetet, tė gjitha pasuritė natyrore apo
krijimet e njeriut.
-Por dėmet mė tė mėdha do
tė jenėnė shėndetėsi, se do tė shtohen sėmundjet dhe vdekjet qė kanė
tė bėjnė me nxehtėsinė dhe me infeksionet e sėmundjeve qė
transmetohen nga insekte e mikrobe nė zona ku mė parė ato nuk kanė
ekzistuar.
Ekspertėt thonė se kjo ka
ardhur si pasojė e ngrohjes globale. Sėmundje, si ajo e etheve tė
luginės Rift nė Europė do tė merrte formėn e njė kėrcėnimi dhe
rreziku global tė papėrballueshėm.
Shtetet e Bashkimit
Evropian, shumė tė shqetėsuara nga ky fenomen, kohėt e fundit u
detyruan tė arrijnė nė njė marrėveshje, qė pas disa vjetėsh tė
ulet nė 20% nxjerrja e dyoksidit tė karbonit, nė atmosferė, qė ka
si burim industrinė e rėndė.
Zoti e krijoi Tokėn, e
pasuroi atė, solli ujė dhe dritė jo pėr ta shkatėrruar, djegur,
tharė e shpėrbėrė, por qė njerėzit tė jetojnė mė mirė dhe ti
shijojnė begatitė e dhuruara prej All-llahut e pėr tua lėnė atė tė
pastėr brezave. |