Arkiva

Universi Nr. VIII

Universi Nr. VII

Universi Nr. V

Universi Nr. IV

Universi Nr. III

Universi Nr. II

Universi Nr. I

Dr. Enes Kujunxhiq

 KALENDARI ISLAM DHE ASTRONOMIA

….Në dritën e studimeve, qoftë edhe të një numri të kufizuar faktesh fragmentare[1], tek të cilat është arritur me shqyrtimin e burimeve origjinale të ruajtura nga astronomia dhe matematika në gjuhën arabe, fitohet një përfytyrim i saktë i tërë trashëgimisë astronomike islame, në të cilën më tepër theksohet tendenca fetare se sa ajo sekulare, kurse ndikimi i teorive natyraliste greke është pak prezent.

            Një orientim i tillë, pjesërisht, është rrjedhojë edhe e faktit se astronomia është shfrytëzuar për nevoja praktike (p.sh., përcaktimi i kohës së faljeve), kurse zhvillimin e saj e kanë mbështetur më shpesh institucionet fetare, sesa dinastitë sunduese dhe përfaqësues të tjerë të shtresave qeverisëse.

            Karakteristikë e kësaj astronomie të orientuar ka qenë edhe përshtatja e saj e madhe me mjedisin social, gjë për të cilën dëshmon edhe sajimi i profesionit të muvekitit në Egjipt në shekullin e dymbëdhjetë.

            Kërkimet më të reja të kësaj astronomie islame tregojnë se rezultatet më origjinale të saj kanë filluar të duken pas vdekjes së al-Gazaliut, duke kulmuar në shekullin e katërmbëdhjetë në veprat e astronomit damasken – Ibn Shatira[2].

            Në kapërcyellin nga shekulli i dhjetë në shekullin e njëmbëdhjetë, ka studime të rëndësishme në fushën e shkencës nga Ibn Sina[3], al-Biruni[4] dhe Ib-al-Hayam[5]. Disa studiues e quajtën këtë periudhë kohore si epokën e “artë” të shkencës islame. Në fakt, nëse origjinalitetin shkencor të vërtetë do ta marrim si kriter bazë në përcaktimin e kësaj “epoke”, sigurisht se do të arrinim në përfundimin se ajo u përket dy ose tre shekujve të mëvonshëm, gjë që del e qartë nga kërkimet e detajuara të veprave të al-Ğazariut (1205) nga mekanika, Aţuruddin al-Abhariut (1240), Nasĩruddĩn at-Tũsiut (1247), Muayyaduddin al-Urdiut (vdekur 1277), Ibn Shâtirit (vdekur 1375), Ibn Sirrağiut (shek.14) nga astronomia, Kamâluddîn al-Fârisiut (vdekur 1320) nga optika, Ibn al-Baytâriut (vdekur 1248) nga farmakopeja (studim farmakologjik – I.G.) dhe Ibn Nafisiut (vd. 1288) nga mjekësia…

Në literaturën astronomike islame ndeshemi me disa lloje veprash, përmbajtja e të cilave na e bën të mundur klasifikimin e tyre si vijon:

- Llojin e parë e përbëjnë veprat me karakter teorik, në të cilat në formë hyrjesh në shkencën astronomike janë dhënë parimet bazë të kësaj shkence, pa trajtimin e veçantë të vërtetimeve gjeometrike të çështjeve të shtruara. Të tilla janë, p.sh., veprat Kitab fî ğawâmi ‘ilm an-nuĝum, e Ahmed b. Muhammed al-Fargânit[6] (vdekur pas vitit 347H/861), pastaj at-Tadkira e Nasiruddîn at-Tûsit[7] (vd. 1247) dhe al-Mulahhas fi-l-hay’a e al-Ğagminit[8] (vdiq 745H/1344).

- Llojin e dytë të literaturës, ndoshta më e rëndësishmja për nga përmbajtja astronomike, e përbëjnë punimet, në të cilat, përveç anës teorike, inkorporohen edhe vërtetimet gjeometrike, përfshirë edhe lloje të ndryshme tabelash, pa të cilat nuk mund të mendohet një vepër astronomike. Këta libra kanë si model Almagestin e Klaudius Ptolemeut. Ndërmjet tyre mund të përmenden: al-Qânun al-Mas’ûdi[9] të Abu Rayhân al-Bîrûnit (440H/1048), të cilat disa autorë i konsiderojnë si veprat më të rëndësishme të ruajtura të literaturës astronomike islame në përgjithësi, si dhe veprat Nihâyat al-idrâk fi dirâya al-aflâk të Qutbuddîn ash-Shiraziut (vd. 710H/1311) dhe Kitâb fi-l-hay’a e al-Bitrûğiut[10].

- Të afërta nga ana tematike me këto vepra janë zixhet apo doracakët të përgatitur për përdorim nga ana e matematikanëve dhe astronomëve vrojtues.

Këta libra përmbajnë lloje të ndryshme tabelash astronomike, kryesisht të bazuara në vërtetime gjeometrike. E tillë është, p.sh., Zîg as-Sâbî e astronomit iranian al-Battâniut[11] dhe shumë të tjera.

- Llojin e katërt të literaturës, që numerikisht është edhe më e madhja, e përbëjnë epistolet dhe shkrimet kushtuar aspekteve të veçanta astronomike, qoftë ato ku përshkruhen ndërtimet dhe përdorimet e instrumenteve astronomike, siç është rasti me instrumentet kuadranti-almukantar apo sinusoid dhe astrolabit të koleksionit të BeH, qoftë edhe veprat që paraqesin konstelacionet e yjeve, nga të cilat një model reprezentativ është Suwar al-kawâkib’ i ‘Abdurrahmân as-Sûfiut (vd. 376H/986).

Tabelat astronomike  (përfshirë edhe zixhet)

            Në shekullin e nëntë në qytetet Damask dhe Bagdad, sidomos nën patronatin e kalifit abasidas al-M’amûn (198-218H/783-833), filloi të dalë seria e zixheve (të tabelave astronomike), që përfaqësonin një lloj të rëndësishëm të literaturës astronomike në arabisht. Me frekuencë të ndryshueshme, ato paraqiten edhe në shekujt pasardhës, duke u shtrirë edhe jashtë territoreve të Irakut dhe të Sirisë, kurse disa ekzemplarë i ndeshim edhe në hapësirat e Mbretërisë Osmane.

            E. Kennedy, i cili ka bërë evidentimin e më shumë se njëqind zixheve të tilla, i përmbledh karakteristikat e tyre si vijon[12]:

            - Ato përbëhen nga një numër i madh tabelash me sqarimet përkatëse, të mjaftueshme për një astronom të praktikuar, ose për një astrolog, për të zgjidhur problemet standarde të profesionit të vet, d.m.th., të përcaktojë kohën dhe të përllogarisë pozicionin e planetëve e yjeve, si dhe eklipset.

            - Përmbajnë, por jo gjithmonë, sqarime dhe vërtetime teorike, si dhe njoftime për vrojtimet astronomike, mbi bazën e të cilave ndërtohen tabelat.

            - Ato mund të shfrytëzohen për të rikonstruktuar modele gjeometrike, si dhe mjete përkatëse matematikore të shfrytëzuara për paraqitjen gjeometrike të këtyre modeleve.

            Në plotësim të sqarimeve të evidentuara, D.A. King[13] thekson se zixhet, të cilat në rastet normale kanë disa faqe me tekst dhe tabela, me përmbajtje që ndryshon nga një ekzemplar në tjetrin, zakonisht përfshijnë kapituj dhe tabela që lidhen me këto aspekte matematike e astronomike:

            1. Kronologjia                                        8. Paralakset

            2. Trigonometria                                     9. Eklipset e Diellit e të Hënës

            3. Astronomia sferike                            10. Koordinatat planetare

            4. Lëvizjet planetare                             11. Dukshmëria e planetëve dhe e yjeve

            5. Lëvizjet mesatare planetare               12. Koordinatat e yjeve

            6. Gjerësitë planetare                             13. Astrologjia

            7. Pozicionet planetare

Tematika të rëndësishme të zixheve, ku paraqiteshin lëvizjet e planetëve, si  dhe ekuacionet për përllogaritjen e pozicionit të Diellit, të Hënës dhe të planetëve për një moment kohor të dhënë, bënë të mundur krijimin e takvimëve (kalendarëve), të cilët Tâbit ibn Qurra, në shkrimet e tij rreth vitit 900, i quan Daftar as-sana. Njëqind vjet më vonë al-Bîrunî[14] i emërtoi taqwim, duke dhënë edhe udhëzime të detajuara për hartimin e tyre.....

Përllogaritja e kohës dhe përcaktimi i drejtimit të Kibles

Tanimë është thënë se në islam koha e lutjeve ditore përcaktohet astronomikisht. Me përcaktimin astronomik ka lidhje edhe dukja për herë të parë e Hënës pasi është bërë e re, gjë që fikson fillimin e muajit mysliman. Kjo dukshmëri është në veçanti e rëndësishme për përcaktimin e fillimit të muajit të agjërimit – Ramazanit.

Në astronominë islame janë shtjelluar disa metoda për një zgjidhje sa më të lehtë të këtyre çështjeve të komplikuara, kurse ndër zgjidhjet më të hershme numërohen ato të cilat i ka bërë në shekullin e njëmbëdhjetë astronomi egjiptian Ibn Yunus[15]. 

Përcaktimi i drejtimit të Kibles ka qenë, gjithashtu, një problem i rëndësishëm për shkencëtarët islamë në mesjetë e edhe më vonë. Ky përcaktim i drejtimit të Kibles, sa është një problem themelor i gjeografisë matematikore, po kaq është edhe problem i astronomisë sferike[16]. Kjo çështje ka sjellë edhe pasurimin e literaturës përkatëse, por as afër asaj, siç është rasti për instrumentet astronomike.

Zgjidhja përfundimtare matematikore e këtij problemi ishte tabela, të cilën e ndërtoi astronomi al-Halîli në shekullin 8H/14, për të gjitha gjerësitë e gjatësitë gjeografike[17].

Kjo çështje ka zbatime praktike, sidomos në lidhje me orientimin e xhamive me rastin e ndërtimit të tyre[18].

 Instrumentet astronomikë

Duke pasur parasysh dorëshkrimet e shumta në shkencat ekzakte në gjuhën arabe për  instrumentet astronomikë, lind nevoja që për to të jepen shumë të dhëna, sidomos për astrolabin.

            Fjala astrolab rrjedh nga fjala greke “astrolabos” dhe shërben si emër për disa lloj instrumentesh astronomikë, të cilët janë përdorur për qëllime të ndryshme teorike dhe praktike, përfshirë këtu edhe demonstrimin dhe zgjidhjen grafike të shumë çështjeve të astronomisë sferike, matje të lartësive, përcaktimi i natës dhe i ditës, si dhe për përgatitjen e horoskopit. Tek arabët përdorimi i kësaj fjale ka pasur kuptimin e astrolabit plan ose planosferik, i ndërtuar mbi parimet e projeksionit stereografik. Ky ishte instrumenti më i rëndësishëm i astronomisë mesjetare islame e perëndimore.

            Lloje të tjera të astrolabëve, siç është ai linear (hatti), bazohet në të njëjtat parime dhe paraqet një simplifikim ingenioz (Simplifikim ingenioz = thjeshtëzim i mençur (mendjemprehtë) – Shqipëruesi I.G.) të astrolabit planosferik, pa ndonjë rëndësi të madhe praktike, kurse astrolabi sferik (kuri, ukari) përfaqëson sferat planetare dhe yjore pa projeksion. Ekzemplarët e këtyre instrumenteve ende nuk janë gjetur, por për ta kemi të dhëna në literaturën ekzistuese të asaj kohe.

Astrolabi i Ptolemeut, i përshkruar në Almagest (V.I), është një version i përmirësuar i sferës së armiluar dhe vetëm emri e bën të ketë diçka të përbashkët me instrumentet për të cilët po flitet këtu.

Shumë herët, më saktë që në shekujt e tetë e të nëntë, ndeshim në tekste në gjuhën arabe me trajtime kompetente profesionale, lidhur me sferën e armiluar, me astrolabin sferik dhe planisferik, pastaj për orën diellore, instrumente këto, ku nuk është e vështirë të njohim modelet antike shumë më të hershme. Ndërmjet dorëshkrimeve më interesante të këtij lloji, janë ato që përmbajnë tabelat për shënimin e vijave të lakuara në astrolabët dhe në orët diellore, të cilat, sipas shkallës së origjinalitetit të tyre, mund të konsiderohen si një kontribut tipik i shkencëtarëve islamë në zhvillimin e astronomisë në përgjithësi. Dijetarët islamë, veç këtyre, kanë zhvilluar edhe disa lloje të reja instrumentesh, ndër të cilët i rëndësishëm është Shakkazia (astrolabi universal i përdorshëm në të gjitha gjerësitë gjeografike), pastaj lloje të reja kuadrantësh, numëratorë hemisferikë dhe lloje të reja orësh diellore.

Dokumentet më të hershme në gjuhën arabe, që flasin për përkufizimin, ndërtimin dhe përdorimin e astrolabeve të përmendura në Fihrist të Ibn Nedîmit, u përkasin astronomëve nga Bagdati Mash’allah (vd. rreth vitit 200H/815), ‘Ali ibn ‘Isi (vdekur 215H/830) dhe Muhamed al-Hârezmi (vdekur 220H/835). Ndër autorët e tjerë që kanë shkruar për këtë çështje, duhet përmendur Kushyar ibn Labban, Hamza al-Isfahâni, Abu Rajhân al-Bîrûni, az-Zarkali, Abu Naser Ahmed b. Zariri, Ibn Hallikani, Musa ibn Ibrâhîmi, Abu Ali al-Fârisiu, an-Nuvayriu, al-Mîzziu, Sharafuddîn al-Halîli, ad-Damîriu, Ali al-Birğandiu, Ğalaluddin as-Sujutîu, Shihâbuddîn al-Ha’imi, Haxhi Halifi, Munağğimaka, Abdurrahmân al-Fâsiu, Mahmmad al-Banâniu, Ahmed Bashu Muhtâri, Ibrâhîm Fârûkiu[19].

Autorët që u morën me astrolabin, nuk lanë pas dore as llojet e tjera të instrumenteve astronomike. Kështu, në shekullin e njëmbëdhjetë dhe të dymbëdhjetë, disa astronomë egjiptianë, të paidentifikuar deri më sot, shpikën instrumentin e quajtur kuadranti-almukantar, një version i thjeshtuar i astrolabit, i cili u përdor për gjerësitë gjeografike specifike. Ky zbulim pati një rëndësi të madhe, sepse një astrolab i pajisur me një seri tabelash për gjerësi të ndryshme gjeografike, nuk ishte mjet aq shumë praktik, por as edhe mjaft preciz si instrument vrojtimi….

Një tregues i rëndësishëm që flet  për zhvillimin e instrumenteve astronomike, ka lidhje me futjen në përdorim në Siri në shekullin e dymbëdhjetë të pllakës universale (as-Safiha) të astronomit andaluzian az-Zarkaliu (shek. i njëmbëdhjetë), e cila përdorej për zgjidhjen e problemeve të astronomisë sferike për çfarëdo lloj gjerësie gjeografike.

As-safiha është nxjerrë nga astrolabi universal, të cilin fillimisht e ka ndërtuar një bashkëkohës i az-Zarkaliut në Andaluzi, i quajtur Ali b. Halaf ash-Shakkaz, sipas të cilit u quajt edhe instrumenti – ash-shakazia.

Elementet e rinj të këtij astrolabi gjetën zbatimin e vet në një formë më të zhvilluar në një lloj astrolabi tjetër, të cilin e ndërtoi astronomi halep, Ibn Sarrağ (1325), i cili ruhet në muzeun Benaki në Athinë[20]. Është ruajtur gjithashtu edhe traktati mbi përdorimin e tij, të cilin e ka shkruar muvekiti i Kairos al-Wafa në shekullin e pesëmbëdhjetë. Ky astrolab i Ibn Sarrağout, konsiderohet universal në pesë aspekte të ndryshme, madje si forma më e përkryer e astrolabit në zonat e Lindjes së Afërt dhe të Europës gjatë gjithë periodës së mesjetës dhe të renesansës. Ibn Sarrağ ka krijuar edhe disa lloje shenjash të reja për almukantar-kuadrantin, si dhe ka futur në përdorim edhe rrjeta të ndryshme trigonometrike, mjaft të komplikuara si alternativë të sinus-kuadrantit të thjeshtë.

Në teorinë e ndërtimit dhe të shfrytëzimit të instrumenteve astronomike, kontribut të madh ka dhënë astronomi damasken, ish-muvekit i xhamisë së Omejadës, i quajtur Ibn Shatir. Krahas asaj që emri i tij përmendet në lidhje të ngushtë me emrat at-Tusiut dhe al-Urdiut, si paraardhës i Kopernikut, ai ka përcaktuar edhe mënyrën për ndërtimin e astrolabit reversibël (në të cilin horizonti rrotullohet nëpërmjet të një projeksioni të fiksuar stereografik të ekliptikës dhe të yjeve të ndryshme), si dhe ka dhënë disa zgjidhje origjinale të rrjetës trigonometrike. Ai, gjithashtu, ka konstruktuar një orë të madhe astrolabike, të cilën e ka përshkruar bashkëkohësi i tij, historiani as-Safadi, pasi e kishte parë në shtëpinë e Ibn Shatirit.

 Orët diellore

Orët diellore kanë qenë pjesë dekorative gati e të gjitha xhamive në Andaluzi, Tunis, Egjipt, Palestinë, Siri në periodën e vonshme mamluke. Disa prej tyre janë ruajtur deri në ditët e sotme, kurse të dhëna të shumta për to janë pasqyruar viteve të fundit në literaturën profesionale përkatëse.[21]

            …Një rast shumë interesant është ai i orës diellore i instaluar në xhaminë Ibn Tuluni në Kairo, e cila, nuk dihet se përse u thye. Megjithatë, disa pjesë të saj kanë mbetur, kështu që dijetarët, që qenë shoqërues të Napoleonit, gjatë invazionit të tij në Egjipt, arritën, që me këto mbetje të bëjnë përshkrimin e saj në përmbledhjen e tyre shkencore Description d’Egypt.

            Kësaj gjetjeje duhet shtuar edhe ora sundiali vertikal në murin e medresesë Kaitbej në Jeruzalem, e cila tregon kohën që mbetet deri në faljen (lutjen) e pasdites. Gjithsesi, ora diellore më impresionuese është ajo e konstruktuar nga Ibn Shatir, e cila ka zbukuruar minaren kryesore të xhamisë së Umejit në Damask. Mbetjet e shpëtuara  të saj, sot ruhen në muzeun Nacional Arkeologjik në Damask.